🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:27:10 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वेलाबल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वेल+आबल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वेल

अर्थ: चलना, जाना

संस्कृत: चलने

अंग्रेज़ी: to go, walk

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वेल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. वेल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. वेल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वेल् + घञ्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — वेल् (भ्वादिगण) · अर्थ: चलना, जाना (चलने)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमवेलतात् / वेलताद् / वेलतुवेलताम्वेलन्तु
मध्यमवेल / वेलतात् / वेलताद्वेलतम्वेलत
उत्तमवेलानिवेलाववेलाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: वेलति · लिट्: विवेल · लुट्: वेलिता · लृट्: वेलिष्यति · लोट्: वेलतात् · लङ्: अवेलत् · विधिलिङ्: वेलेत् · आशीर्लिङ्: वेल्यात् · लुङ्: अवेलीत् · लृङ्: अवेलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वेलन · ण्वुल्: वेलकः · तृच्: वेलिता · ण्यत्: वेल्यः · तव्य: वेलितव्यः · अनीयर्: वेलनीयः · क्त: वेलितः · क्तवतु: वेलितवान् · शतृ: वेलन् · स्य-शतृ: वेलिष्यन् · क्त्वा: वेलित्वा · ल्यप्: प्रवेल्य · तुमुन्: वेलितुम् · णमुल्: वेलम् · घञ्: वेलः · क्तिन्: वेल्ति · क्वसु: विवेल्वान्

आबल

अर्थ: बल युक्त होना, जीना, धान्य संचय करना, द्रव्य को रोकना

संस्कृत: प्राणने धान्यावरोधने च

अंग्रेज़ी: to breathe, to be powerful, to collect grains

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आ + बल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — बल् (भ्वादिगण) · अर्थ: बल युक्त होना, जीना, धान्य संचय करना, द्रव्य को रोकना (प्राणने धान्यावरोधने च)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमबलतात् / बलताद् / बलतुबलताम्बलन्तु
मध्यमबल / बलतात् / बलताद्बलतम्बलत
उत्तमबलानिबलावबलाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: बलति · लिट्: बबाल · लुट्: बलिता · लृट्: बलिष्यति · लोट्: बलतात् · लङ्: अबलत् · विधिलिङ्: बलेत् · आशीर्लिङ्: बल्यात् · लुङ्: अबालीत् · लृङ्: अबलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: बलन · ण्वुल्: बालकः · तृच्: बलिता · ण्यत्: बाल्यः · तव्य: बलितव्यः · अनीयर्: बलनीयः · क्त: बलितः · क्तवतु: बलितवान् · शतृ: बलन् · स्य-शतृ: बलिष्यन् · क्त्वा: बलित्वा · ल्यप्: प्रबल्य · तुमुन्: बलितुम् · णमुल्: बालम् · घञ्: बालः · क्तिन्: बल्ति · क्वसु: बेलिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वेल्
वेल्
vel
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वेल् (v.l. for वेल्ल्, q.v.) cl. 1. P. वेलति, to move, shake, Dhātup. xv, 33.
2. वेल् (rather Nom. fr. वेला below) cl. 10. P. वेलयति, to count or declare the time, Dhātup. xxxv, 28. (Cf. उद्-वेल &c.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1018,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वेल् {vI.v} {c1c} P. (वेलति) 1 To go, move. --2 To be wanton. --3 To shake, move about, tremble. {vII.v} {c10c} U. (वेलयति-ते) To count the time.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1011-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वेलवेल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वेल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | वेल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वेल् + घञ्
आबलआ + बल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वेल 📚 ➤ चलना, जाना
संस्कृत: चलने

आबल 📚 ➤ बल युक्त होना, जीना, धान्य संचय करना, द्रव्य को रोकना
संस्कृत: प्राणने धान्यावरोधने च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वेल् 📚(v.l. for वेल्ल्, q.v.) cl. 1. P. वेलति, to move, shake, Dhātup. xv, 3…🔵🟣
बल् 📚only Intens. बल्बलीति, to whirl round in a circle, ŚBr🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
वेलाबलवेल + आबलदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें