🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:04:21 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वेष्ट

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वेष्ट

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वेष्ट

अर्थ: घेरा, घिराव

व्युत्पत्ति: वेष्ठ् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वेष्ट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. वेष्ट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वेष्ट् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वेष्ट (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावेष्टःवेष्टौवेष्टाः
द्वितीयावेष्टम्वेष्टौवेष्टान्
तृतीयावेष्टेनवेष्टाभ्याम्वेष्टैः
चतुर्थीवेष्टायवेष्टाभ्याम्वेष्टेभ्यः
पञ्चमीवेष्टात् / वेष्टाद्वेष्टाभ्याम्वेष्टेभ्यः
षष्ठीवेष्टस्यवेष्टयोःवेष्टानाम्
सप्तमीवेष्टेवेष्टयोःवेष्टेषु
सम्बोधनहे वेष्टहे वेष्टौहे वेष्टाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वेष्ट
वेष्ट
veṣṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वेष्ट संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वृक्ष का किसी प्रकार का निर्यास ।
२. गोंद ।
३. धूप का पेड़ । धूपसरल ।
४. श्रीवेष्ट । गंधाबिरोजा ।
५. सुश्रुत के अनुसार मुँह में होनेवाला एक प्रकार का रोग ।
६. शिरोवेष्टन । दे॰ वेष्यन ।
७. बाड़ा । बाड़ (को॰) ।
८. बंधन । फँसरी (को॰) ।
९. दाँत का खोड़र या गड्ढा (को॰) ।
१०. आकाश (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वेष्ट m. enclosing, an enclosure, L.
a band, noose, Kauś.; MBh.
a tooth-hole, Suśr.
gum, resin, L.
turpentine, L.
वेष्ट n. (that which surrounds) Brahman or the sky, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1019,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वेष्टः [वेष्ट्-घञ् अच् वा] 1 Surrounding, enclosing. --2 An enclosure, a fence. --3 A turban. --4 Gum resin, exudation. --5 Turpentine. --Comp. --वंशः a kind of bamboo. --सारः turpentine.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1012-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वेष्ट वेष्टने भ्वा० आत्म० स क० सेट् । वेष्टते अवेष्टिष्ट । चङि तु अवि(व)वेष्टत् त ।
वेष्ट पु० वेष्ट--घञ् अच् वा । १ वेष्टने २ श्रीयेष्टे राजनि० ३ वृक्षनिर्यासे च (आटा) वैद्यकम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4970,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वेष्ट, ङ वेष्टे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-आत्म०- सक०-सेट् ।) ङ, वेष्टते । इति दुर्गादासः ॥
वेष्टः, पुं, (वेष्ट + घञ् ।) वेष्टनम् । इति शब्द- माला ॥ (यथा, महाभारते । ७ । २५ । २७ । [] “ग्रीवायां वेष्टयित्वैनं स गजो हन्तुमैहत । करवेष्टं भीमसेनो भ्रमं दत्वा व्यमोचयत् ॥”) श्रीवेष्टः । इति राजनिर्घण्टः ॥ निर्यासः । आटा इति भाषा ॥ इति वैद्यकम् ॥ (मुख- रोगविशेषः । यथा, सुश्रुते । २ । १६ । “दन्ताश्चलन्ति वेष्टेभ्यस्तालु चाप्यवदीर्य्यते ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-506-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वेष्टवेष्ट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: वेष्ट् + अच्)
अन्य सम्भावना: वेष्ट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वेष्ट् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वेष्ट 📚 ➤ घेरा, घिराव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वेष्ट 📚वृक्ष का किसी प्रकार का निर्यास🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वेष्ट: वेष्ट् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें