🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:08:22 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वै

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वै

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वै

अर्थ: स्वीकृति या निश्चयवाचक अव्यय (निःसन्देह, सचमुच, वस्तुतः)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वै
वै
vai
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(श्लोक का) पाद पूरा करने के लिये (3.4.5) तु · हि · स्म
निश्चय-वाचक (3.4.15) एवम् · तु · पुनः · वा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वै पु १ अव्य [सं॰] निश्चयसूचक शब्द या चिह्न । उ॰—अदंडमान दीन, गर्व दंडमान भेद बै ।—केशव (शब्द॰) ।
वै २ सर्व॰ [हिं॰ वह] वह हो । उसने । उ॰—वै सब कीन्ह जहाँ लगि कोई ।—जायसी ग्रं॰, पृ॰ ३ ।
वै पु ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पति, प्रा॰ वइ] स्वामी । अधिपति । पति ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वै (orig. identical with √ 2. वा) cl. 1. P. (Dhātup. xxii, 24) वायति, to become languid or weary or exhausted, RV. (शोषणे, Dhātup.); to be deprived of (gen.), RV. viii, 47, 6; P. and (ep. also Ā.), to blow, Āpast.; MBh.
2. वै ind. a particle of emphasis and affirmation, generally placed after a word and laying stress on it (it is usually translatable by ‘indeed’, ‘truly’, ‘certainly’, ‘verily’, ‘just’ &c.; it is very rare in the RV.; more frequent in the AV., and very common in the Brāhmaṇas and in works that imitate their style; in the Sūtras it is less frequent and almost restricted to the combination यद्य् उ वै; in Manu, MBh. and the Kāvyas it mostly appears at the end of a line, and as a mere expletive. In RV. it is frequently followed by उ in the combination वा उ [both particles are separated, v, 18, 3] ; it is also preceded by उ and various other particles, e.g. by इद्, अह, उत; in the Brāhmaṇas it often follows ह, ह स्म, एव; in later language अपि and तु. Accord. to some it is also a vocative particle).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1019,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वै {c1c} P. (वायति) 1 To dry, be dried. --2 To be languid or weary, be exhausted.
वै ind. A particle of affirmation or certainty (indeed, truly, forsooth), but it is generally used as an expletive; आपो वै नरसूनवः Ms. 1. 10; 2. 231, 9. 49, 11. 78. &c. It is also said to be a vocative particle, and sometimes shows entreaty or persuasion (अनुनय).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1012-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वै शोषे भ्वा० पर० सक० सेट् अनिट् । वायति अवासीत् । ओदित् निष्ठातस्य नः । वानः निर्वाणः ।
वै अव्य० वा--डै । १ पादपूरणे २ अनुनये ३ सम्बोधने अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4970,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वै, ओ शोषे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- पर०-सक०-अनिट् ।) वकारादिः । वायति । ओ, वानः । इति दुर्गादासः ॥
वै, व्य, पादपूरणम् । यथा । तु हि च स्म ह वै पादपूरणे । इत्यमरः ॥ (यथा, भागवते । ४ । १ । २८ । [] “सत्सङ्कल्पस्य ते ब्रह्मन् ! यद्वै ध्यायति ते वयम् ॥”) सम्बोधनम् । अनुनयः । इति मेदिनी ॥ (निश्चयः । यथा, मनुः । १ । १०० । “सर्व्वं स्वं ब्राह्मणस्येदं यत्किञ्चित् जगतीगतम् । श्रैष्ठ्येनाभिजनेनेदं सर्व्वं वै ब्राह्मणो- ऽर्हति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-507-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वैअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वै 📚 ➤ स्वीकृति या निश्चयवाचक अव्यय (निःसन्देह, सचमुच, वस्तुतः)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वै 📚पु ^१ अव्य निश्चयसूचक शब्द या चिह्न🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें