🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:32:15 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वैणवः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वैणवः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वैणवः

अर्थ: बाँस से उत्पन्न या बाँस का बना हुआ

संस्कृत: वैष्णवदण्डः · पर्याय: राम्भ

व्युत्पत्ति: वेणु + अण् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वैणव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वैणव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावैणवःवैणवौवैणवाः
द्वितीयावैणवम्वैणवौवैणवान्
तृतीयावैणवेनवैणवाभ्याम्वैणवैः
चतुर्थीवैणवायवैणवाभ्याम्वैणवेभ्यः
पञ्चमीवैणवात् / वैणवाद्वैणवाभ्याम्वैणवेभ्यः
षष्ठीवैणवस्यवैणवयोःवैणवानाम्
सप्तमीवैणवेवैणवयोःवैणवेषु
सम्बोधनहे वैणवहे वैणवौहे वैणवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वैणव
वैणव
vaiṇava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पीपल, बाँस, पाकड़, बरगद और इंगुदी के फल (2.4.18) आश्वत्थ · प्लाक्ष · नैयग्रोध · ऐंगुद
बाँस का दण्ड (2.7.49) राम्भ
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वैणव १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बाँस का फल । बाँस का चावल ।
२. बाँस का वह डंडा जो यज्ञोपवीत के समय धारण किया जाता है ।
३. वंशी । वेणु ।
४. बँसोरा । बाँस का काम करनेवाला (को॰) ।
५. वेणु नदी से प्राप्त सोना (को॰) ।
६. माहिष्य से उत्पन्न ब्राह्मणी का पुत्र ।
७. पुराणानुसार कुशद्वीप का एक वर्ष (को॰) ।
वैणव वि॰
१. वेणु संबंधी । बाँस का ।
२. बाँस से बना हुआ (को॰) ।
३. बाँसुरी संबंधी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैणव mf(ई)n. consisting or made of or produced from bamboo (with निचयाः, ‘supply of bamboo’; with अग्नि, ‘a b˚ fire’; with यव, ‘b˚-corn’), TS.; ŚBr.; GṛS. &c.
made of grains of barley, KātyŚr.
belonging to a flute, Cat.
वैणव m. a flute, MBh.
a student's staff cut from a b˚, any b˚-staff, W.
a worker in b˚, W.
the son of a Māhiṣya and a Brāhman woman, L.
a patr. ĀśvŚr.
N. of a sacred place of pilgrimage, MW.
वैणव n. the fruit of Veṇu, L.
gold from the Veṇu river, L.
N. of two Sāmans, ĀrṣBr.
of a Varṣa in Kuśa-dvīpa, MārkP.
of a sacred place, Col.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1021,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैणव a. (वी f.) [वेणु-अण्] Made of or produced from a bamboo. --वः 1 A bamboo-staff. --2 A worker in bamboo or wicker-work. --वी Bamboo-manna. --वं The seed or fruit of the bamboo.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1013-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैणव न० वेणूनां फलम् अण्, तस्य न लुप् तस्येदं वा अण् । १ वेणु- फले वेणुयवे अमरः । २ वेणुसम्बन्धिनि त्रि० स्त्रियां ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4971,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैणवं, क्ली, (वेणोरिदम् । वेणु + अण्) वेणु- फलम् । इत्यमरः ॥ वेणुसम्बन्धिनि, त्रि ॥ (यथा, भागवते । ११ । ३० । २४ । “ब्रह्मशापोपसृष्टानां कृष्णमायावृतात्मनाम् । स्पर्द्धाक्रोधः क्षयं निन्ये वैणवोऽग्निर्यथा वनम् ॥”)
वैणवः, पुं, (वेणोरवयवो विकारो वा । वेणु + “विल्वादिभ्योऽण् ।” ४ । ३ । १३६ । इत्यण् ।) उपनयने वेणुदण्डः । तत्पर्य्यायः । राम्भः २ । इत्यमरः ॥ (वेणुः । यथा, महाभारते । ५ । ९० । १६ । “भेरीमृदङ्गनिनदैः शङ्खवैणवनिस्वनैः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-509-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वैणवःवैणव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वैणवः 📚 ➤ बाँस से उत्पन्न या बाँस का बना हुआ
संस्कृत: वैष्णवदण्डः · पर्याय: राम्भ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वैणव 📚बाँस का फल । बाँस का चावल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वैणव
पीपल, बाँस, पाकड़, बरगद और इंगुदी के फल (२.४.१८) — आश्वत्थ, प्लाक्ष, नैयग्रोध, ऐंगुद

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • वैणवः: वेणु + अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें