🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:10:05 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वैणव
vaiṇava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पीपल, बाँस, पाकड़, बरगद और इंगुदी के फल (2.4.18) आश्वत्थ · प्लाक्ष · नैयग्रोध · ऐंगुद
बाँस का दण्ड (2.7.49) राम्भ
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वैणव १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बाँस का फल । बाँस का चावल ।
२. बाँस का वह डंडा जो यज्ञोपवीत के समय धारण किया जाता है ।
३. वंशी । वेणु ।
४. बँसोरा । बाँस का काम करनेवाला (को॰) ।
५. वेणु नदी से प्राप्त सोना (को॰) ।
६. माहिष्य से उत्पन्न ब्राह्मणी का पुत्र ।
७. पुराणानुसार कुशद्वीप का एक वर्ष (को॰) ।
वैणव वि॰
१. वेणु संबंधी । बाँस का ।
२. बाँस से बना हुआ (को॰) ।
३. बाँसुरी संबंधी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैणव mf(ई)n. consisting or made of or produced from bamboo (with निचयाः, ‘supply of bamboo’; with अग्नि, ‘a b˚ fire’; with यव, ‘b˚-corn’), TS.; ŚBr.; GṛS. &c.
made of grains of barley, KātyŚr.
belonging to a flute, Cat.
वैणव m. a flute, MBh.
a student's staff cut from a b˚, any b˚-staff, W.
a worker in b˚, W.
the son of a Māhiṣya and a Brāhman woman, L.
a patr. ĀśvŚr.
N. of a sacred place of pilgrimage, MW.
वैणव n. the fruit of Veṇu, L.
gold from the Veṇu river, L.
N. of two Sāmans, ĀrṣBr.
of a Varṣa in Kuśa-dvīpa, MārkP.
of a sacred place, Col.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1021,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैणव a. (वी f.) [वेणु-अण्] Made of or produced from a bamboo. --वः 1 A bamboo-staff. --2 A worker in bamboo or wicker-work. --वी Bamboo-manna. --वं The seed or fruit of the bamboo.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1013-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैणव न० वेणूनां फलम् अण्, तस्य न लुप् तस्येदं वा अण् । १ वेणु- फले वेणुयवे अमरः । २ वेणुसम्बन्धिनि त्रि० स्त्रियां ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4971,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैणवं, क्ली, (वेणोरिदम् । वेणु + अण्) वेणु- फलम् । इत्यमरः ॥ वेणुसम्बन्धिनि, त्रि ॥ (यथा, भागवते । ११ । ३० । २४ । “ब्रह्मशापोपसृष्टानां कृष्णमायावृतात्मनाम् । स्पर्द्धाक्रोधः क्षयं निन्ये वैणवोऽग्निर्यथा वनम् ॥”)
वैणवः, पुं, (वेणोरवयवो विकारो वा । वेणु + “विल्वादिभ्योऽण् ।” ४ । ३ । १३६ । इत्यण् ।) उपनयने वेणुदण्डः । तत्पर्य्यायः । राम्भः २ । इत्यमरः ॥ (वेणुः । यथा, महाभारते । ५ । ९० । १६ । “भेरीमृदङ्गनिनदैः शङ्खवैणवनिस्वनैः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-509-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें