🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:54:34 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वैदर्भ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वैदर्भ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वैदर्भ

अर्थ: विदर्भ देश का राजा

व्युत्पत्ति: विदर्भ + अण् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वैदर्भ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. वैदर्भ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वैदर्भ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावैदर्भःवैदर्भौवैदर्भाः
द्वितीयावैदर्भम्वैदर्भौवैदर्भान्
तृतीयावैदर्भेणवैदर्भाभ्याम्वैदर्भैः
चतुर्थीवैदर्भायवैदर्भाभ्याम्वैदर्भेभ्यः
पञ्चमीवैदर्भात् / वैदर्भाद्वैदर्भाभ्याम्वैदर्भेभ्यः
षष्ठीवैदर्भस्यवैदर्भयोःवैदर्भाणाम्
सप्तमीवैदर्भेवैदर्भयोःवैदर्भेषु
सम्बोधनहे वैदर्भहे वैदर्भौहे वैदर्भाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वैदर्भ
वैदर्भ
vaidarbha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वैदर्भ १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विदर्भ देश का राजा या शासक ।
२. दमयंती के पिता भीमसेन का एक नाम ।
३. रुक्मिणी के पिता भीष्मक का एक नाम ।
४. वह जो बातचीत करने में बहुत चतुर हो ।
५. बातचीत करने की चतुराई । वाक्चातुरी ।
६. एक रोग जिसमें मसूड़े फूल जाते हैं और उसमें पीड़ा होती है ।
वैदर्भ २ वि॰
१. जो विदर्भ देश में उत्पन्न हुआ हो ।
२. विदर्भ देश का ।
३. वाक्पटु । वार्ताकुशल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैदर्भ mf(ई)n. (fr. वि-दर्भ) relating to the Vidarbhas, coming from or belonging to Vidarbha &c., Col.
वैदर्भ m. a king of the Vidarbhas, AitBr.; MBh.; Hariv.; Kāv.
a gum-boil, Bhpr.; W.
(pl. or ibc.) = विदर्भ (the Vid˚s people), Hariv.; VarBṛS. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1022,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैदर्भः [विदर्भ-अण्] 1 A king of Vidarbha. --2 A gum-boil. --र्भं Crafty speech. --र्भीं 1 N. of Dams yantī. [] --2 Of Rukmiṇī. --3 A particular style of composition; thus defined in S. D.: --माधुर्यव्यंजकैर्वर्णै रचना ललितात्मिका । अवृत्तिरल्पवृत्तिर्वा वैदर्भी रीतिरिष्यते ॥ 626. Daṇḍin very minutely distinguishes this style from the Gauḍīya; see Kāv. 1. 41-53. --4 N. of the wife of Agastya.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1013-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैदर्भ पु० विदर्भाणां जनपदानां राजा अण् । १ विदर्भदेशा- धिपे २ वाक्यस्य कौटिल्ये न० “माधुर्य्यव्यञ्जकैर्वर्णै रचना ललितात्मिका । अवृत्तिरल्पवृत्तिर्वा वैदर्मी रीतिरुच्यते” इत्युक्ते ३ काव्यचरनाभेदे स्त्री सा० द० ङीप् । विदर्भे भवा अण् । ४ नलराजपत्न्यां दमयन्त्याम् स्त्री ङीप् । ५ अगस्त्यपत्न्यां ६ श्रीकृष्णमहिषीभेदे च स्त्री हरिव० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4972,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैदर्भं, क्ली, वाक्यवक्रत्वम् । इति मेदिनी ॥ विदर्भ- सम्बन्धिनि, त्रि ॥
वैदर्भः, पुं, (विदर्भो निवासोऽस्येति । विदर्भ + अण् ।) विदर्भदेशीयराजः । (यथा, रघुः । ५ । ६२ । “मेने यथा तत्र जनः समेतो वैदर्भमागन्तुमजं गृहेशम् ॥”) [] दमयन्तीपिता भीमसेनः । रुक्मिणीपिता भीष्म- कश्च । वाक्यवक्रिमा । इति धरणिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-510-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वैदर्भवैदर्भ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वैदर्भ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वैदर्भ 📚 ➤ विदर्भ देश का राजा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वैदर्भ 📚विदर्भ देश का राजा या शासक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • वैदर्भ: विदर्भ + अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें