🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:39:25 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वैदल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वैदल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वैदल

अर्थ: बेंत या टहनियों से बनाया हुआ

व्युत्पत्ति: विदलस्य विकारः विदल + अण् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वैदल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. वैदल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वैदल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावैदलःवैदलौवैदलाः
द्वितीयावैदलम्वैदलौवैदलान्
तृतीयावैदलेनवैदलाभ्याम्वैदलैः
चतुर्थीवैदलायवैदलाभ्याम्वैदलेभ्यः
पञ्चमीवैदलात् / वैदलाद्वैदलाभ्याम्वैदलेभ्यः
षष्ठीवैदलस्यवैदलयोःवैदलानाम्
सप्तमीवैदलेवैदलयोःवैदलेषु
सम्बोधनहे वैदलहे वैदलौहे वैदलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वैदल
वैदल
vaidala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वैदल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मिट्टी का वह पात्र जिसमें भिखमंगे भीख माँगते हैं । खप्पर ।
२. एक प्रकार की पीठी ।
३. बेंत या बाँस की बनी डलिया या आसन (को॰) ।
४. एक विषैला कीट (को॰) ।
५. द्विदल अन्न । दाल (को॰) ।
वैदल २ वि॰
१. बेंत का अथवा बाँस का बना हुआ [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैदल mf(ई)n. (fr. वि-दल) made of split bamboo, Mn.
वैदल m. any leguminous vegetable or grain (such as peas, beans &c.), Suśr.; Bhpr.
a kind of poisonous insect, worm &c., Suśr.
a kind of cake, L.
वैदल n. a wicker basket, Suśr.
the shallow cup or platter belonging to a religious mendicant, MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1022,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैदल (ली f.) [विदलस्य विकारः अण्] Made of wicker or cane. --लः 1 A kind of cake. --2 Any leguminous vegetable or grain. --लं 1 A shallow cup of a religious mendicant. --2 Any seat or vessel of wickerwork.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1013-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैदल न० विदलस्य विकारः अण् । १ भिक्षुकस्य भिक्षापात्र भेदे अमरः । २ पिष्टकभेदे पु० शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4972,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैदलं, क्ली, भिक्षुकस्य मृण्मयादिपात्रम् । यथा, “पात्रन्तु दारवालायुमृण्मयान्यपि वैदलम् ॥” इति जटाधरः ॥
वैदलः, पुं, (विदलो दालिस्तस्मात् जातः । विदल + अण् ।) पिष्टकः । यथा, -- “पूपोऽपूपः पिष्टकः स्याद्वैदलो विदलोऽपि च ।” इति शब्दचन्द्रिका ॥ विदलो दालिस्तन्निर्म्मितपिष्टको वैदलः । तद्- गुणाः । “वैदला गुरवो भक्ष्या विष्टम्भिसृष्टमारुताः ॥” इति राजवल्लभः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-511-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वैदलवैदल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वैदल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वैदल 📚 ➤ बेंत या टहनियों से बनाया हुआ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वैदल 📚मिट्टी का वह पात्र जिसमें भिखमंगे भीख माँगते हैं । खप्पर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • वैदल: विदलस्य विकारः विदल + अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें