🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:19:27 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वैभवम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वैभवम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वैभवम्

अर्थ: बड़प्पन, यश, महिमा, चमक-दमक, ठाठ-बाट, दौलत

व्युत्पत्ति: विभु + अण् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वैभव (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. वैभव (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वैभव (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावैभवम्वैभवेवैभवानि
द्वितीयावैभवम्वैभवेवैभवानि
तृतीयावैभवेनवैभवाभ्याम्वैभवैः
चतुर्थीवैभवायवैभवाभ्याम्वैभवेभ्यः
पञ्चमीवैभवात् / वैभवाद्वैभवाभ्याम्वैभवेभ्यः
षष्ठीवैभवस्यवैभवयोःवैभवानाम्
सप्तमीवैभवेवैभवयोःवैभवेषु
सम्बोधनहे वैभवहे वैभवेहे वैभवानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वैभव
वैभव
vaibhava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वैभव संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. धनसंपत्ति । दौलत । विभव । ऐश्वर्य ।
२. महिमा । महत्व । बड़प्पन ।
३. सामर्थ्य । शक्ति । ताकत ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैभव n. (fr. वि-भव) might, power (ifc. f(आ). )
high position, greatness, Kāv.; Kathās. &c.
superhuman power or might, MW.
grandeur, glory, magnificence, Kathās.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1023,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैभवं 1 Greatness, glory, grandeur, magnificence, splendour, wealth. --2 Power, might; महतां हि धैर्यमविचिंत्यवैभवं Ki. 12. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1014-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैभव न० विभोर्भावः अण् । १ विभुत्वे २ विभूतौ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4976,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैभवं, क्ली, विभवस्य भावः । विभवशब्दात् ष्णप्रत्ययेन निष्पन्नमिदम् ॥ (यथा, कथासरित्- सागरे । ६६ । १९१ । “सोऽप्यावेद्य यथार्थमम्बरचराधीशः क्षणात् कल्पिता- शेषस्वोचितदिव्यवैभवविधिः सिद्धिप्रभावात्ततः ॥” अतिशयः । यथा, भागवते । ५ । १८ । ११ । “यत्सङ्गलब्धं निजवीर्य्यवैभवं तीर्थं मुहुः संस्पृशतां हि मानसम् ॥” विभोर्भाव इत्यर्थे अण्प्रत्यये ऐश्वर्य्यम् । यथा, भागर्वते । १० । १४ । ३८ । “जानन्त एव जानन्तु किं बहूक्त्या न मे प्रभो । मनसो वपुषो वाचो वैभवं तव गोचरः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-518-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वैभव" आता है (16)
भूति वैभव । धनसंपत्ति । राज्यश्रीप्रकर्षण प्रकर्ष । उत्कर्ष । महत्ता । वैभवसौश्रिय ऐश्वर्य । वैभवईसर पु संज्ञा पुं॰ धनसंपत्ति । ऐश्वर्य । वैभवहशमत गोरव । श्रेष्ठता । बड़ाई । वैभव । ऐश्वर्यसंपदा धन दौलत । ऐश्वर्य । वैभवतुमतराक वैभव । शानशौकतह्रास पहले से छोटा या कम हो जाने की क्रिया या भाव । कमी । घटती । घटाव । छीज …संपत्ति दे॰ 'संपत्ति'रयि जल । पानीप्रभुता बडा़ई । महत्वसंपरिग्रह सौजन्यपूर्ण स्वीकार । दयालुता के साथ स्वीकार करनापित्तप्रकृति जिसकी प्रकृति पित्त की हो । जिसके शरीर में वात और कफ की अपक्षा पित्त क…सकत † ^१ संज्ञा स्त्री॰संपदू सिद्धि । पूर्णतारियासत राज्य । अमलदारी

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वैभवम्वैभव (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वैभव (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वैभवम् 📚 ➤ बड़प्पन, यश, महिमा, चमक-दमक, ठाठ-बाट, दौलत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वैभव 📚धनसंपत्ति । दौलत । विभव । ऐश्वर्य🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • वैभवम्: विभु + अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें