🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:41:50 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वैशाख

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वैशाख

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वैशाख

अर्थ: चान्द्रवर्ष का दूसरा महीना (अप्रैल-मई)

संस्कृत: वैशाखमासः, मन्थनदण्डः · पर्याय: माधव, राध

व्युत्पत्ति: विशाख + अण् चान्द्रवर्ष का दूसरा महीना (अप्रैल-मई)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वैशाख (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. वैशाख (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वैशाख (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावैशाखःवैशाखौवैशाखाः
द्वितीयावैशाखम्वैशाखौवैशाखान्
तृतीयावैशाखेनवैशाखाभ्याम्वैशाखैः
चतुर्थीवैशाखायवैशाखाभ्याम्वैशाखेभ्यः
पञ्चमीवैशाखात् / वैशाखाद्वैशाखाभ्याम्वैशाखेभ्यः
षष्ठीवैशाखस्यवैशाखयोःवैशाखानाम्
सप्तमीवैशाखेवैशाखयोःवैशाखेषु
सम्बोधनहे वैशाखहे वैशाखौहे वैशाखाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वैशाख
वैशाख
vaiśākha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वैशाख संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मथनी में का ड़ंड़ा । मंथनदंड़ ।
२. लाल गदहपूरना ।
३. बारह महीनों में से एक महीना जो चांद्र गणना से दूसरा और सौर गणना के अनुसार पहला महीना होता है । इस मास की पूर्णिमा विशाखा नक्षत्र में पड़ती है, इसीलिये इसे वैशाख कहते है । चैत के बाद का और जेठ के पहले का महीना ।
४. एक प्रकार का ग्रह जिसका प्रभाव घोड़ों पर पड़ता है और जिसके कारण उनका शरीर भारी हो जाता है और वे काँपने लगते हैं ।
५. धनुष पर वाण चलाने के समय की एक मुद्रा । दे॰ विशाख (को॰) । यौ॰—वैशाखनंदन= (१) वैशाख में आनंदित होनेवाला । (२) गधा । खर । वैशाखरज्जु = मंथनदंड़ की रस्सी । नेत्र ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैशाख m. (fr. वि-शाखा) one of the 12 months constituting the Hindū lunar year (answering to April-May and in some places, with Caitra, reckoned as beginning the year), ŚBr.; Lāṭy.; MBh. &c.
a churning-stick, Śiś. xi, 8
the seventh year in the 12 years' cycle of Jupiter, VarBṛS.
वैशाख n. a partic. attitude in shooting, Hariv.
N. of a town (also -पुर), Kathās.
वैशाख mf(ई)n. relating to the month Vaiśākha, ŚāṅkhGṛ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1026,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैशाखः 1 N. of the second lunar month (corresponding to AprilMay). --2 A churning-stick; द्रुततरकरदक्षाः क्षिप्तवैशाखशैले… कलशिमुदधिगुर्वी वल्लवा लोडयति Śi. 11. 8. --खं A kind of attitude in shooting; see विशख. --खी The full-moon day in the month of Vaiśākha.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1015-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैशाख पु० विशाखानक्षत्रयुक्ता पौर्णमासी वैशाखी सा यत्र मासे पुनः अण् । स्वनामख्याते चैत्रतो द्वितीये १ चान्द्रमासे २ गुरुवर्षभेदे च कार्त्तिकशब्दे १९४९ पृ० दृश्यम् । चान्द्रवैशाखलक्षणं तु मेषस्थरव्याव्धशुल्क- प्रतिपदादिदर्शान्तत्रिंशत्तिथित्वम् । मेषस्थरविके ३ सौर- तन्मासे “तुलामकरमेषेषु प्रातःस्नानं विधीयते । हविष्यं ब्रह्मचर्य्यञ्च महापातकनाशनम्” । तन्मा- सस्य ४ पौर्णमास्यां स्त्री ङीप् । विशाखा प्रयोज- नमस्य अञ् । ५ मन्थानदण्डे पु० ६ धनुर्द्धराणामवस्था- नभेदे न० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4977,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वैशाख" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वैशाखवैशाख (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वैशाख (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वैशाख 📚 ➤ चान्द्रवर्ष का दूसरा महीना (अप्रैल-मई)
संस्कृत: वैशाखमासः, मन्थनदण्डः · पर्याय: माधव, राध

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वैशाख 📚मथनी में का ड़ंड़ा । मंथनदंड़🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वैशाख
मथानी (रई) (२.९.७५) — मन्थ, मन्थान, मन्था, मन्थदण्डक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें