🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:12:27 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वैशाखी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वैशाखी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वैशाखी

अर्थ: वैशाख मास की पूर्णिमा

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वैशाखी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. वैशाखिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वैशाखी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावैशाखीवैशाख्यौवैशाख्यः
द्वितीयावैशाखीम्वैशाख्यौवैशाखीः
तृतीयावैशाख्यावैशाखीभ्याम्वैशाखीभिः
चतुर्थीवैशाख्यैवैशाखीभ्याम्वैशाखीभ्यः
पञ्चमीवैशाख्याःवैशाखीभ्याम्वैशाखीभ्यः
षष्ठीवैशाख्याःवैशाख्योःवैशाखीनाम्
सप्तमीवैशाख्याम्वैशाख्योःवैशाखीषु
सम्बोधनहे वैशाखिहे वैशाख्यौहे वैशाख्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वैशाखी
वैशाखी
vaiśākhī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वैशाखी १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. वह पूर्णिमा जो विशाखा नक्षत्र से युक्त हो ।
२. मेष की संक्रांति (वैशाखपूर्णिमा) के अवसर प र इस नाम से पंजाबियों में मनाया जानेवाला एक उत्सव । बैशाख मास की पूर्णिमा । उ॰— जबलों पृथ्वी है तबलों बोना और लोना सरदी गर्मी, अगहनी और वैशाखी दिन और रात बंद न होंगे ।— कबीर मं॰, पृ॰ १९५ ।
३. लाल गदहपूरना ।
४. पुराणानुसार वसुदेव की एक स्त्री का नाम ।
वैशाखी २ संज्ञा पुं॰ [सं॰वैशाखिन्] हाथी के पैर का अगला भाग [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैशाखी (ई), f. (with or scil. पौर्णमासी) the day of full moon in the month Vaiśākha, GṛŚrS.; MBh. &c.
a kind of red-flowering Punarnavā, L.
N. of a wife of Vasu-deva, Hariv.; VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1026,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैशाखी, स्त्री, (विशाखया युक्ता पौर्णमासी । “नक्षत्रेण युक्तः कालः ।” ४ । २ । ३ । इत्यण् । ततो ङीप् ।) वैशाखमासस्य पूर्णिमा । यथा, “विशाखातारकायुक्ता वैशाखी पूर्णिमा भवेत् ।” इति शब्दरत्नावली ॥ तत्र तर्पणफलम् । वैशाखीमुपक्रम्य यमः । “गौरान् वा यदि वा कृष्णान् तिलान् क्षौद्रेण संयुतान् । प्रीयतां धर्म्मराजेति पितॄन् देवांश्च तर्पयेत् ॥ यावज्जीवकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति । अब्दायुतञ्च तिष्ठेत्तु स्वर्गलोके न संशयः ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ * ॥ रक्तपुनर्नवा । इति राजनिर्घण्टः ॥ (वसुदेवस्य स्त्रीणामन्यतमा । यथा, हरिवंशे । ३५ । २ । “वैशाखी च तथा भद्रा सुनामा चैव पञ्चमा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-522-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "वैशाखी" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वैशाखीवैशाखी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वैशाखिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वैशाखी 📚 ➤ वैशाख मास की पूर्णिमा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वैशाखी 📚वह पूर्णिमा जो विशाखा नक्षत्र से युक्त हो🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬