🕉️ 23 November 2026, Monday · 01:10:18 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

व्यक्तय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

व्यक्तयः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

व्यक्तयः

अर्थ: प्रकटीकरण, दृश्यमानता, विशद प्रत्यक्षज्ञान

संस्कृत: घटादिव्यक्तिः · पर्याय: पृथगात्मता

व्युत्पत्ति: वि + अञ्ज् + क्तिन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. व्यक्ति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. व्यक्ति (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  3. अक्ति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: वि + अञ्च् + क्तिन्
  4. अक्ति (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: वि + अञ्च् + क्तिन्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — व्यक्ति (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाव्यक्तिःव्यक्तीव्यक्तयः
द्वितीयाव्यक्तिम्व्यक्तीव्यक्तीः
तृतीयाव्यक्त्याव्यक्तिभ्याम्व्यक्तिभिः
चतुर्थीव्यक्तये / व्यक्त्यैव्यक्तिभ्याम्व्यक्तिभ्यः
पञ्चमीव्यक्तेः / व्यक्त्याःव्यक्तिभ्याम्व्यक्तिभ्यः
षष्ठीव्यक्तेः / व्यक्त्याःव्यक्त्योःव्यक्तीनाम्
सप्तमीव्यक्तौ / व्यक्त्याम्व्यक्त्योःव्यक्तिषु
सम्बोधनहे व्यक्तेहे व्यक्तीहे व्यक्तयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — व्यक्ति
व्यक्ति
vyakti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अलग-अलग पहचान को 'व्यक्ति' या 'पृथगात्मता' कहते हैं (1.4.32) पृथगात्मता
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्यक्ति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. व्यक्त होने की क्रिया या भाव । प्रका- शित या द्दश्य होना । प्रकट होना ।
२. मनुष्य या किसी और शरीरधारी का सारा शरीर, जिसकी पृथक् सत्ता मानी जाती है और जो किसी समूह या समाज का अंग समझा जाता है । समष्टि का उलटा । व्यष्टि ।
३. मनुष्य । आदमी । जैसे,—कुछ व्यक्ति ऐसे होते हैं जो सदा दूसरों का अपकार ही किया करते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्य्-अक्ति f. visible appearance or manifestation, becoming evident or known or public (acc. with √ भज्, आ-√ गम्, and आ-√ या, to appear, become manifest), MBh.; Kāv. &c.
specific appearance, distinctness, individuality, ib.
an individual (opp. to जाति), Bhag.; VarBṛS. &c.
(in gram.) gender, Pāṇ. i, 2, 51
case, inflection, the proper form of any inflected word, W.
a vowel (?), MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1029,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्यक्तिः f. 1 Manifestation, visibility; clear perception; राज्ञः समक्षमेवाधगोत्तरव्यक्तिर्भविष्यति M. 1; स्तेहव्याक्तिः Me. 12. --2 Visible appearance, clearness, distinctness; व्यक्तिं भजंत्यापगाः Ś. 7. 8. --3 Distinction, discrimination; तं संतः श्रोतुमर्हंति सदसद्व्यक्तिहेतवः R. 1. 10. --4 Real form or nature, true character; न हि ते भगवन् व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः Bg. 10. 14. --5 An individual (opp. जाति), as in जातिव्यक्ती; Bg. 8. 18. --6 Gender (in gram.). --7 Inflection.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1016-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यक्ति स्त्री वि + अन्ज--क्तिन् । १ प्रकाशे क्तिच् । २ जने हेम० । पृथगात्मतारूपे एकैकविशेषे च अमरः । अभिव्यक्तिशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4979,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यक्तिः, स्त्री, (व्यज्यतेऽनयेति । वि + अञ्ज + क्तिन् ।) पृथगात्मिका । इत्यमरः ॥ जनः । इति हेमचन्द्रः ॥ स्पष्टता च ॥ (यथा, रघुः । १ । १० । “तं सन्तः श्रोतुमर्हन्ति सदसद्व्यक्तिहेतवः । हेम्नः संलक्ष्यतेऽह्यग्नौ विशुद्धिः श्यामिकापि वा ॥” भूतमात्रम् । यथा, गीतायाम् । ८ । १८ । “अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्व्वाः प्रभवन्त्यहरागमे ॥” “व्यक्तयश्चराचराणि भूतानि ।” इति तट्टी- कायां स्वामी ॥ न्यायशास्त्रोक्तस्तत्तत्पदार्थः । यथा, साहित्यदर्पणे । २ । २५ । “सामर्थ्यमौचिती देशः कालो व्यक्तिः स्वरादयः । शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-529-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "व्यक्ति" आता है (19)
दात्व दान करनेवाला । व्यक्तिवर्ग्य एक ही वर्ग, जाति या समूह से संबद्ध । (व्यक्ति, पदार्थ आदि)पौरोडाश पुरोडाश से संबंधित वस्तु, व्यक्ति, मंत्र आदिप्रव्यक्ति आविष्कारण । प्रकाशन । व्यक्तिजने व्यक्ति । आदमी । प्राणीबशर व्यक्ति । मानवपाहु मनुष्य । व्यक्ति । शख्समाणस † संज्ञा पुं॰ मनुष्य । व्यक्तिशख्स व्यक्ति । जन । मनुष्य । आदमीअसामी व्यक्ति । प्राणी; जैसे- वह लाखों का असामी है (शब्द)गमगीन दुःखी । उदास । खिन्न । व्यक्तिविशेषांक पत्र पत्रिकाओं का वह अंक जो किसी पर्व आदि विशिष्ट अवसर, व्यक्ति, घटना,…प्राणी प्राणधारी । जिसमें प्राण होंशब्दचित्र अनुप्रास नामक अलंकारडोल प्राणियों के शरीर की ऊँचाई । शरीर का विस्तार । कद । उठान । जैसे,—वह छो…नफर दास । सेवक । जैसे,— नौकर के आगे चाकर, चाकर के आगे नफरतेली हिंदुओं की एक जाति जिसकी गणना शूद्रों में होती हैं । विशेष—ब्रह्मावैवर…मिरजा मीर या अमीर का लड़का । मीरजाया । अमीरजादाप्राणधारी जीवित । प्राणयुक्त

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
व्यक्तयःव्यक्ति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: व्यक्ति (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन | अक्ति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: वि + अञ्च् + क्तिन्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

व्यक्तयः 📚 ➤ प्रकटीकरण, दृश्यमानता, विशद प्रत्यक्षज्ञान
संस्कृत: घटादिव्यक्तिः · पर्याय: पृथगात्मता

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
व्यक्ति 📚व्यक्त होने की क्रिया या भाव । प्रका- शित या द्दश्य होना । प्रकट होना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
व्यक्ति

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • व्यक्तयः: वि + अञ्ज् + क्तिन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬