🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:16:59 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

व्यङ्गय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

व्यङ्गय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

व्यङ्गय

अर्थ: चिन्ह करना, गिनना, टहलना, अकड़ के चलना, गोद में लेना

संस्कृत: पदे लक्षणे च

अंग्रेज़ी: to mark, to count, to roam around, to limp, to take in lap

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वि + अङ्ग धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. वि + अङ्ग धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)
  3. वि + अङ्ग् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — अङ्ग (चुरादिगण) · अर्थ: चिन्ह करना, गिनना, टहलना, अकड़ के चलना, गोद में लेना (पदे लक्षणे च)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअङ्गयतात् / अङ्गयताद् / अङ्गयतुअङ्गयताम्अङ्गयन्तु
मध्यमअङ्गय / अङ्गयतात् / अङ्गयताद्अङ्गयतम्अङ्गयत
उत्तमअङ्गयानिअङ्गयावअङ्गयाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अङ्गयति · लट् (आत्मने.): अङ्गयते · लिट्: अङ्गयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): अङ्गयाञ्चक्रे · लुट्: अङ्गयिता · लुट् (आत्मने.): अङ्गयिता · लृट्: अङ्गयिष्यति · लृट् (आत्मने.): अङ्गयिष्यते · लोट्: अङ्गयतात् · लोट् (आत्मने.): अङ्गयताम् · लङ्: आङ्गयत् · लङ् (आत्मने.): आङ्गयत · विधिलिङ्: अङ्गयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): अङ्गयेत · आशीर्लिङ्: अङ्ग्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): अङ्गयिषीष्ट · लुङ्: आञ्जगत् · लुङ् (आत्मने.): आञ्जगत · लृङ्: आङ्गयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): आङ्गयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अङ्गन · ण्वुल्: अङ्गकः · तृच्: अङ्गयिता · यत्: अङ्ग्यः · तव्य: अङ्गयितव्यः · अनीयर्: अङ्गनीयः · क्त: अङ्गितः · क्तवतु: अङ्गितवान् · शतृ: अङ्गयन् · स्य-शतृ: अङ्गयिष्यन् · शानच्: अङ्गयमानः · क्त्वा: अङ्गयित्वा · ल्यप्: प्राङ्ग्य · तुमुन्: अङ्गयितुम् · णमुल्: अङ्गम् · क्तिन्: अङ्क्ति · क्वसु: अङ्गयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अङ्ग्
अङ्ग्
aṅg
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अङ्ग् cl. 1. P. अङ्गति, आनङ्ग, अङ्गितुम्, to go (cf. √ अग्); cl. 10. P. अङ्गयति, to mark (cf. √ अङ्क्), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (7,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अंग् {c1c} P. (अंगति, आनंग, अंगितुं) To go, walk. --{c10c} P. 1 To walk, go round. --2 To mark (cf. अंक्). --With परि (पलि) to stir up. --विपलि to envelop, veil.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0018-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
व्यङ्गयवि + अङ्ग धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वि + अङ्ग धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक) | वि + अङ्ग् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

व्यङ्गय 📚 ➤ चिन्ह करना, गिनना, टहलना, अकड़ के चलना, गोद में लेना
संस्कृत: पदे लक्षणे च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अङ्ग् 📚cl. 1. P. अङ्गति, आनङ्ग, अङ्गितुम्, to go (cf. √ अग्); cl. 10. P. अङ्ग…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬