🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:33:35 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

व्यतीत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

व्यतीत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

व्यतीत

अर्थ: गुजरा हुआ, गया हुआ, बीता हुआ, पार किया हुआ

व्युत्पत्ति: वि + अति + इ + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. व्यतीत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. व्यतीत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — व्यतीत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाव्यतीतःव्यतीतौव्यतीताः
द्वितीयाव्यतीतम्व्यतीतौव्यतीतान्
तृतीयाव्यतीतेनव्यतीताभ्याम्व्यतीतैः
चतुर्थीव्यतीतायव्यतीताभ्याम्व्यतीतेभ्यः
पञ्चमीव्यतीतात् / व्यतीताद्व्यतीताभ्याम्व्यतीतेभ्यः
षष्ठीव्यतीतस्यव्यतीतयोःव्यतीतानाम्
सप्तमीव्यतीतेव्यतीतयोःव्यतीतेषु
सम्बोधनहे व्यतीतहे व्यतीतौहे व्यतीताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — व्यतीत
व्यतीत
vyatīta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्यतीत वि॰ [सं॰]
१. बीता हुआ । गत । जैसे,—बहुत दिन व्यतीत हो गअए, वहाँ से कोई उत्तर नहीं आया । उ॰—इसी प्रकार कभी व्यतीत वर्ष से लेकर ।—प्रेमघन॰, भा॰ २, पृ॰ ३४१ ।
२. मृत । मरा हुआ (को॰) ।
३. विसर्जित । परित्यक्त (को॰) ।
४. उपेक्षित । अवज्ञात (को॰) ।
५. लापरवाह । दीर्घसूत्री (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्यतीत mfn. passed away, gone, Mn.; MBh. &c.
departed, dead, MBh.
left, abandoned, Prab.
(ifc.) having disregarded or neglected, R.
tardy, negligent, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1030,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्यतीत p. p. 1 Passed, gone, elapsed, passed over; R. 5. 14. --2 Dead. --3 Left, abandoned, departed from. --4 Disregarded, omitted.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1017-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यतीत त्रि० वि + अति + इण्--क्त । अताते “व्यतीतकालस्त्व- हमभ्युपेतः” इति रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4981,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यतीतः, त्रि, (वि + अति + इ + क्तः ।) अतीतः । गतः । यथा, -- “अर्द्धरात्रे व्यतीते तु संक्रान्तिर्यदहर्भवेत् । पूर्व्वे व्रतादिकं कुर्य्युः परेद्युः स्नानदानयोः ॥ इति तिथितत्त्वे भीमपराक्रमीयम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-531-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "व्यतीत" आता है (13)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
व्यतीतव्यतीत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: व्यतीत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

व्यतीत 📚 ➤ गुजरा हुआ, गया हुआ, बीता हुआ, पार किया हुआ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
व्यतीत 📚बीता हुआ । गत । जैसे,—बहुत दिन व्यतीत हो गअए, वहाँ से कोई उत्तर नहीं आ…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • व्यतीत = वि + अतीत तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • व्यतीत: वि + अति + इ + क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें