🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:26:23 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

व्यथ्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

व्यथ्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

व्यथ्य

अर्थ: डरना, क्षुब्ध होना, दुख भोगना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))

संस्कृत: भयसञ्चलनयोः

अंग्रेज़ी: to be vexed,to fear,to be angry, to be irritated

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — वि + व्यथ् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — व्यथ् (भ्वादिगण) · अर्थ: डरना, क्षुब्ध होना, दुख भोगना (भयसञ्चलनयोः)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमव्यथतेव्यथेतेव्यथन्ते
मध्यमव्यथसेव्यथेथेव्यथध्वे
उत्तमव्यथेव्यथावहेव्यथामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): व्यथते · लिट् (आत्मने.): विव्यथे · लुट् (आत्मने.): व्यथिता · लृट् (आत्मने.): व्यथिष्यते · लोट् (आत्मने.): व्यथताम् · लङ् (आत्मने.): अव्यथत · विधिलिङ् (आत्मने.): व्यथेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): व्यथिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अव्यथिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अव्यथिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: व्यथन · ण्वुल्: व्याथकः · तृच्: व्यथिता · ण्यत्: व्याथ्यः · तव्य: व्यथितव्यः · अनीयर्: व्यथनीयः · क्त: व्यथितः · क्तवतु: व्यथितवान् · शानच्: व्यथमानः · क्त्वा: व्यथित्वा · ल्यप्: प्रव्यथ्य · तुमुन्: व्यथितुम् · णमुल्: व्याथम् · घञ्: व्याथः · क्तिन्: व्यत्ति · क्वसु: विव्यथ्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — व्यथ्
व्यथ्
vyath
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्यथ् cl. 1. Ā. (Dhātup. xix, 2) व्यथते (ep. also ˚ति; pf. विव्यथे, 3. pl. ˚थुः, MBh.; aor. व्यथिषि, AV.; Subj. व्यथिषत्, Br.; fut. व्यथिता, ˚थिष्यते Gr.; inf. व्यथितुम्, ib., Ved. inf. व्यथिष्यै), to tremble, waver, go astray, come to naught, fail, RV. &c. &c. (with abl. = to be deprived of, lose; with चरित्र-तस्, to abandon the path of virtue); to fall (on the ground), Mn. vii, 84 (‘to be dried up’, Kull.); to cease, become ineffective (as poison), Kām.; to be agitated or disturbed in mind, be restless or sorrowful or unhappy, AV. &c. &c.; to be afraid of (gen.), R. Caus. व्यथयति (aor. विव्यथस्, Br.; व्यथयीस्, AV.), to cause to tremble or fall, RV. &c. &c.; to cause to swerve from (abl.), Bhaṭṭ.; to disquiet, frighten, agitate, pain, afflict, MBh.; Kāv. &c.: Pass. of Caus. व्यथ्यते, to be set in restless motion, Suśr. : Desid. विव्यथिषते Gr.: Intens. वाव्यथ्यते, वाव्यत्ति, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1031,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्यथ् {c1c} A. (व्यथते, व्यथित) 1 To be sorry, to be pained, vexed or afflicted, be agitated or disquieted; [] विश्वंभरापि नाम व्यथते इति जितमपत्यस्नेहेन U. 7; न विव्यथे तस्य मनः Ki. 1. 2, 24. --2 To be disturbed, be ruffled or agitated; व्यथितसिंधुमनीरशनैः शनैः Ki. 5. 11. --3 To tremble. --4 To be afraid. --5 To dry, become dry. --Caus. (व्यथयति-ते) 1 To pain, distress, vex, annoy; U. 1. 28. --2 To frustrate, mar. --3 To frighten, terrify. --4 To lead or turn away. --WITH प्र to be excessively vexed; Bg. 11. 20.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1018-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
व्यथ्यअव्यय — वि + व्यथ् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)) 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

व्यथ्य 📚 ➤ डरना, क्षुब्ध होना, दुख भोगना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
संस्कृत: भयसञ्चलनयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
व्यथ् 📚cl. 1. Ā. (Dhātup. xix, 2) व्यथते (ep. also ˚ति; pf. विव्यथे, 3. pl. …🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • व्यथ्य: वि + व्यथ् + ल्यप् — पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें