🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:56:44 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

व्यवधा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

व्यवधा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

व्यवधा

अर्थ: व्यवधायक

संस्कृत: अन्तर्धानम् · पर्याय: अन्तर्धा, अन्तर्धि, अपवारण, अपिधान, तिरोधान

व्युत्पत्ति: वि + अव + धा + अङ् + टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. व्यवधा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. व्यवधा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. व्यवधा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. व्यवधा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — व्यवधा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाव्यवधाव्यवधेव्यवधाः
द्वितीयाव्यवधाम्व्यवधेव्यवधाः
तृतीयाव्यवधयाव्यवधाभ्याम्व्यवधाभिः
चतुर्थीव्यवधायैव्यवधाभ्याम्व्यवधाभ्यः
पञ्चमीव्यवधायाःव्यवधाभ्याम्व्यवधाभ्यः
षष्ठीव्यवधायाःव्यवधयोःव्यवधानाम्
सप्तमीव्यवधायाम्व्यवधयोःव्यवधासु
सम्बोधनहे व्यवधेहे व्यवधेहे व्यवधाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — व्यवधा
व्यवधा
vyavadhā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
छिपाव/आड़ के नाम (1.3.14) अन्तर्धा · अन्तर्धि · अपवारण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्यवधा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. व्यवधान । परदा ।
२. वह जो बीच में आ पड़े (को॰) ।
३. छिपाव । गोपन । दुराव (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्य्-अव-√ धा P. Ā. -दधाति, -द्कत्ते, to place apart or asunder, ŚāṅkhBr.; to put or place between, interpose, Ragh.; to leave out, omit, Kāṭh.; to separate, divide, interrupt, BhP. : Pass. -धीयते, to be separated or divided or interrupted, R.; BhP. : Caus., -धापयति, to separate, Naiṣ.
व्य्-अवधा f. covering or anything that covers, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1033,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्यवधा {c3c} U. 1 To place between, interpose, intervene; प्रेक्ष्य स्थितां सहचरीं व्यवधाय देहं R. 9. 57, --2 To hide, conceal, screen; शापव्यवहितस्मृतिः Ś. 5. --3 To separate, divide. --4 To obstruct, interrupt. --5 To neglect, omit, pass over; see व्यवहित also.
व्यवधा 1 That which intervenes. --2 A cover, screen, partition. --3 Concealment.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1019-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यवधा स्त्री वि + अव + धा--अ । व्यवधाने अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4983,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यवधा, स्त्री, (वि + अव + धा + “आतश्चोपसर्गे । इत्यङ् । टाप् ।) व्यवधानम् । इत्यमरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-533-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
व्यवधाव्यवधा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: व्यवधा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | व्यवधा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

व्यवधा 📚 ➤ व्यवधायक
संस्कृत: अन्तर्धानम् · पर्याय: अन्तर्धा, अन्तर्धि, अपवारण, अपिधान, तिरोधान

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
व्यवधा 📚व्यवधान । परदा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
व्यवधा
छिपाव/आड़ के नाम (१.३.१४) — अन्तर्धा, अन्तर्धि, अपवारण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें