🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:36:15 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

व्याप्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

व्याप्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

व्याप्य

अर्थ: (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))

संस्कृत: क्षये

अंग्रेज़ी: to throw

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — व्यप् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
  2. अव्यय — वि + व्यप् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
  3. व्याप्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. व्याप्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — व्यप् (चुरादिगण) · अर्थ: (क्षये)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमव्यापयतिव्यापयतःव्यापयन्ति
मध्यमव्यापयसिव्यापयथःव्यापयथ
उत्तमव्यापयामिव्यापयावःव्यापयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: व्यापयति · लट् (आत्मने.): व्यापयते · लिट्: व्यापयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): व्यापयाञ्चक्रे · लुट्: व्यापयिता · लुट् (आत्मने.): व्यापयिता · लृट्: व्यापयिष्यति · लृट् (आत्मने.): व्यापयिष्यते · लोट्: व्यापयतात् · लोट् (आत्मने.): व्यापयताम् · लङ्: अव्यापयत् · लङ् (आत्मने.): अव्यापयत · विधिलिङ्: व्यापयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): व्यापयेत · आशीर्लिङ्: व्याप्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): व्यापयिषीष्ट · लुङ्: अविव्यपत् · लुङ् (आत्मने.): अविव्यपत · लृङ्: अव्यापयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अव्यापयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: व्यापन · ण्वुल्: व्यापकः · तृच्: व्यापयिता · यत्: व्याप्यः · तव्य: व्यापयितव्यः · अनीयर्: व्यापनीयः · क्त: व्यापितः · क्तवतु: व्यापितवान् · शतृ: व्यापयन् · स्य-शतृ: व्यापयिष्यन् · शानच्: व्यापयमानः · क्त्वा: व्यापयित्वा · ल्यप्: प्रव्याप्य · तुमुन्: व्यापयितुम् · णमुल्: व्यापम् · क्तिन्: व्याप्ति · क्वसु: व्यापयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — व्यप्
व्यप्
vyap
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्यप् (v.l. व्यय् See 2. व्यय्) cl. 10. P. व्यापयति, to throw, Dhātup. xxxii, 95; to throw away, waste, diminish (cf. व्यय्), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1031,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्यप् {c10c} U. (व्यापयति-ते) 1 To throw. --2 To diminish, waste, decrease.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1018-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
व्याप्यअव्यय — व्यप् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)) 📚
अन्य सम्भावना: अव्यय — वि + व्यप् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)) | व्याप्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

व्याप्य 📚 ➤ (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
संस्कृत: क्षये

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
व्यप् 📚(v.l. व्यय् See 2. व्यय्) cl. 10. P. व्यापयति, to throw, Dhātup. xxxii…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • व्याप्य: व्यप् + णिच्+ल्यप् — पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬