🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:45:47 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

व्याम

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

व्याम

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

व्याम

अर्थ: एक माप विशेष, जब दोनों हाथ पूर्ण रूप से दोनों ओर फैलाये हों तो हाथों की अंगुलियों के कोरों के वीच की दूरी

संस्कृत: स्वे स्वे पार्श्वे प्रसारितबाहुमध्यम्

व्युत्पत्ति: वि + आ + अम् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. व्याम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — व्याम (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाव्यामःव्यामौव्यामाः
द्वितीयाव्यामम्व्यामौव्यामान्
तृतीयाव्यामेनव्यामाभ्याम्व्यामैः
चतुर्थीव्यामायव्यामाभ्याम्व्यामेभ्यः
पञ्चमीव्यामात् / व्यामाद्व्यामाभ्याम्व्यामेभ्यः
षष्ठीव्यामस्यव्यामयोःव्यामानाम्
सप्तमीव्यामेव्यामयोःव्यामेषु
सम्बोधनहे व्यामहे व्यामौहे व्यामाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — व्याम
व्याम
vyāma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
दोनों बाँहें हाथों सहित दोनों ओर फैलाने पर बीच की दूरी (2.6.88)
न्यग्रोध (3.3.103) बरगद
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्याम १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] लंबाई की एक नाप । विशेष—दोनों हाथों को जहाँ तक हो सके, दोनों बगल में फैलाने पर एक हाथ की उँगलियों के सिरे से दूसरे हाथ की उंगलियों के सिरे तक जितनी दूरी होती है, वह व्याम कहलाती है ।
व्याम पु २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ व्यायाम] दे॰ व्यायाम । उ॰—व्याम करत पुहमी जो हली । पीठि न लाइ सकै कोउ बली ।—चित्रा॰, पृ, १२३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्य्-आम m. (prob. for वि-याम, q.v.; cf. व्य्-आयाम, सम्-आम) the measure of the two extended arms (= 5 Aratnis), a fathom, AV.; ŚBr.; GṛŚrS. &c.
diagonal direction, AV.
disregard, disrespect (?), W.
smoke (?), L.
pl. N. of a class of deceased ancestors, VP.
Costus Speciosus or Arabicus, VarBṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1038,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्यामः, व्यामनं A measure of length [] equal to the space between the tips of the fingers of either hand when the arms are extended.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1023-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्याम पु० वि + अम--घञ् । तिर्य्यक्पार्श्वतो विस्तृतयोर्बाह्वो- रन्तरालपरिमाणे हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4988,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यामः, पुं, (विशेषेण अम्यतेऽनेनेति । अम गतौ + घञ् ।) तिर्य्यक्पार्श्वे ततयोः सहस्तयोर्बाह्वोर- न्तरम् । वेँउ इति भाषा । व्यामीयतेऽनेन व्यामः कृद्धोः कभाव इत्युक्तेर्माङो डः । इत्य- मरभरतौ ॥ “व्यामव्यायामन्यग्रोधास्तिर्य्यक्बाहू [] प्रसारितौ ।” इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, महा- भारते । ३ । ११ । ३९ । “ततो भीमो महाबाहुरारुज्य तरसा द्रुमम् । दशव्याममथोद्विद्धं निष्पत्रमकरोत् तदा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-551-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "व्याम" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
व्यामव्याम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

व्याम 📚 ➤ एक माप विशेष, जब दोनों हाथ पूर्ण रूप से दोनों ओर फैलाये हों तो हाथों की अंगुलियों के कोरों के वीच की दूरी
संस्कृत: स्वे स्वे पार्श्वे प्रसारितबाहुमध्यम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
व्याम 📚लंबाई की एक नाप । विशेष—दोनों हाथों को जहाँ तक हो सके, दोनों बगल में फ…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
व्याम

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • व्याम = वि + आम तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • व्याम: वि + आ + अम् + घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें