🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:26:35 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

व्याहृ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

व्या+अह्+ऋ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

व्या

अर्थ: आच्छादन करना, ढकना, सीना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: संवरणे

अंग्रेज़ी: to cover,to hide

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. व्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: व्ये + अच्
  2. व्या (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: व्ये + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — व्या (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाव्याव्येव्याः
द्वितीयाव्याम्व्येव्याः
तृतीयाव्ययाव्याभ्याम्व्याभिः
चतुर्थीव्यायैव्याभ्याम्व्याभ्यः
पञ्चमीव्यायाःव्याभ्याम्व्याभ्यः
षष्ठीव्यायाःव्ययोःव्यानाम्
सप्तमीव्यायाम्व्ययोःव्यासु
सम्बोधनहे व्येहे व्येहे व्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — व्ये (भ्वादिगण) · अर्थ: आच्छादन करना, ढकना, सीना (संवरणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमव्ययतिव्ययतःव्ययन्ति
मध्यमव्ययसिव्ययथःव्ययथ
उत्तमव्ययामिव्ययावःव्ययामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: व्ययति · लट् (आत्मने.): व्ययते · लिट्: विव्याय · लिट् (आत्मने.): विव्ये · लुट्: व्याता · लुट् (आत्मने.): व्याता · लृट्: व्यास्यति · लृट् (आत्मने.): व्यास्यते · लोट्: व्ययतात् · लोट् (आत्मने.): व्ययताम् · लङ्: अव्ययत् · लङ् (आत्मने.): अव्ययत · विधिलिङ्: व्ययेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): व्ययेत · आशीर्लिङ्: वीयात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): व्यासीष्ट · लुङ्: अव्यासीत् · लुङ् (आत्मने.): अव्यास्त · लृङ्: अव्यास्यत् · लृङ् (आत्मने.): अव्यास्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: व्यान · ण्वुल्: व्यायकः · तृच्: व्याता · यत्: व्येयः · तव्य: व्यातव्यः · अनीयर्: व्यानीयः · क्त: वीतः · क्तवतु: वीतवान् · शतृ: व्ययन् · स्य-शतृ: व्यास्यन् · शानच्: व्ययमानः · क्त्वा: वीत्वा · ल्यप्: प्रव्याय · तुमुन्: व्यातुम् · णमुल्: व्यायम् · घञ्: व्यायः · क्तिन्: वीति · क्वसु: विवीवान्

अह्

अर्थ: निम्न अर्थों को प्रकट करने वाला निपात या अव्यय (क) स्तुति, (ख) वियोग, (ग) दृढ़संकल्प या निश्चय (घ) अस्वीकृति (च) प्रेषण तथा (छ) पद्धति या प्रथा की अवहेलना

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

ऋ

अर्थ: बुलाना,परिहास और निन्दा या अपशब्दव्यंजक विस्मयादिबोधक अव्यय

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
व्याव्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: व्ये + अच् 📚
अन्य सम्भावना: व्या (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: व्ये + अच्
अह्अव्ययम् 📚
ऋअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

व्या 📚 ➤ आच्छादन करना, ढकना, सीना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: संवरणे

अह् 📚 ➤ निम्न अर्थों को प्रकट करने वाला निपात या अव्यय (क) स्तुति, (ख) वियोग, (ग) दृढ़संकल्प या निश्चय (घ) अस्वीकृति (च) प्रेषण तथा (छ) पद्धति या प्रथा की अवहेलना

ऋ 📚 ➤ बुलाना,परिहास और निन्दा या अपशब्दव्यंजक विस्मयादिबोधक अव्यय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
व्या 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें
अह् 📚नुत वि॰🟠🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
व्याहृव्या + अह्दीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)
व्याहृअह् + ऋहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • व्या: व्ये + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें