🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:11:23 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ऋ
ṛ
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📜 शब्द-रूप📗 अमरकोश
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऋ एक स्वर जो वर्णमाला का सातवाँ वर्ण है । इसकी गणना स्वरों में है और इसका उच्चारण स्थान संस्कृत व्यकरणानुसार मूर्द्धा है । इसके तीन भेद हैं—ह्वस्व, दीर्घ और प्लुत । इनमें से भी एक एक के उदात्त, अनुदात्त और त्वरित तीन तीन भेद हैं । इन नौ भेदों में भी प्रत्येक के अनुनासिक और निरनुनासिक दो दो भेद हैं । इस प्रकार ऋ के कुल अठारह भेद हुए ।
ऋ १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. देवमाता । अदिति ।
२. निंदा । बुराई ।
ऋ २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] स्वर्ग [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. ऋ the seventh vowel of the Sanskṛt alphabet and peculiar to it (resembling the sound of ri in merrily).
2. ऋ ind. an interjection expressing laughter, L.
a particle implying abuse, L.
a sound inarticulate or reiterated as in stammering, W.
3. ऋ m. heaven, L.
ऋ f. N. of Aditi, L.
4. ऋ cl. 1. 3. 5.P. ऋच्छति, इयर्ति, ऋणोति, and ऋण्वति (only Ved.); आर, अरिष्यति, आरत्, and आर्षीत्, to go, move, rise, tend upwards, RV.; Nir. &c.; to go towards, meet with, fall upon or into, reach, obtain, RV.; AV.; ŚBr.; ChUp.; MBh. &c.; to fall to one's share, occur, befall (with acc.), RV.; AitBr.; ŚBr.; Mn. &c.; to advance towards a foe, attack, invade, ŚBr.; MBh.; Mn.; to hurt, offend, ŚBr. vii; to move, excite, erect, raise, (इयर्ति वाचम्, he raises his voice, RV. ii, 42, 2; स्तोमान् इयर्मि, I sing hymns, RV. i, 116, 1), RV.; AV. vi, 22, 3 : Caus. अर्पयति, to cause to move, throw, cast, AV. x, 9, 1; Ragh. &c.; to cast through, pierce, AV.; to put in or upon, place, insert, fix into or upon, fasten, RV.; Śāk.; Kum.; Bhag. &c.; to place on, apply, Kathās.; Ratnāv.; Ragh. &c.; to direct or turn towards, R.; Bhag. &c.; to deliver up, surrender, offer, reach over, present, give, Yājñ.; Pañcat.; Vikr. &c.; to give back, restore, Mn. viii, 191; Yājñ.; Śak. &c.: Ved. Intens. अलर्ति, RV. viii, 48, 8; (2. sg. अलर्षि, RV. viii, 1, 7; Pāṇ. vii, 4, 65); to move or go towards with speed or zeal: Class. Intens. Ā. अरार्यते (Pāṇ. vii, 4, 30), to wander about, hasten towards, Bhaṭṭ.; Pat., Kāś.;
ऋ [cf. Gk. ὄρ-νυ-μι, ἐρ-έ-της, ἀρό-ω, &c. : Zend √ ir : Lat. or-ior, re-mus, aro : Goth. ar-gan : Angl.Sax. ār : Old High Germ. ruo-dar, ar-an : Lith. ir-ti, ‘to row’; ar-ti, ‘to plough’.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (223,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऋ ind. An interjection of(1) calling; (2) ridicule; (3) censure or abuse; (4) used at the beginning of a sentence.
ऋ {vI.v} {c1c} P. (ऋच्छति, आर, आर्षीत्, अरिष्यति, ऋत; caus. अर्पयति; desid. अरिरिषति) 1 To go, move; अंभश्छायामच्छामृच्छति Śi. 4. 44. --2 To rise, tend towards. {vII.v} {c3c} P. (इयर्ति, आरत्, ऋत) (Mostly used in the Veda) 1 To go. --2 To move, shake. --3 To obtain, gain, acquire, reach, meet with. --4 To move, excite, raise (as voice, words &c.) वाचमियर्ति. --5 To display. {vIII.v} {c5c} P. (ऋणोति, ऋण) 1 To injure, hurt. --2 To attack. --Caus. (अर्पयति, आर्पिपत्, अर्पित) 1 To throw, cast, fling; fix or implant in; हृदि शल्यमर्पितं R. 8. 87. --2 To put or place on, fix upon, direct or cast towards (as the eye &c.); वामप्रकोष्ठार्पितहेमवेत्रः Ku. 3. 41; Ś. 6. 5, 17, 3. 26; R. 17. 79; Ś. 6. 8; Bk. 5. 90; Ku. 6. 11; R. 15. 77; Bg. 8. 7, 12. 14; करपल्लवार्पित Śi. 9. 54. --3 To place in, insert, give, set or place; अपथे पदमर्पयंति हि R. 9. 74, 78; चित्रार्पितां Ś. 6. 15 drawn in a picture; R. 2. 31; द्वारदेशे Amaru. 62; V. 4. 35; Mu. 7. 6; Bh. 3. 18; लोकोत्तरं चरितमर्पयति प्रतिष्ठां R. G. --4 To hand or make over, give to, give in charge of, consign, deliver; इति सूतस्याभरणान्यर्पयति Ś. 1, 4. 19; Bk. 8. 118; Y. 2. 65. --5 To give up, sacrifice (as the inherent sense); अत्र कलिंगगंगाशब्दौ आत्मानमर्पयतः S. D. 2. --6 To give back, restore; R. 19. 10; Bk. 15. 16; Amaru. 94; [] Ms. 8. 191; Y. 2. 169. --7 To pierce through, perforate, penetrate.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0347-1)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऋ ऋकारः स्वरवर्ण्णभेदः मूर्द्धन्यः “ऋटुरषाणां मुर्द्धा” इत्युक्तेः । स तु उदात्तानुदात्तस्वरितभेदात् त्रिविधः । अनु- नासिकाननुनासिकभेदात् प्रत्येकं द्विधेति षड्विधः । स च ह्रस्वः एकमात्राकालेनोचार्य्यत्वात् । तस्य च रुक्तविद्युल्ल- तारूपेण ध्येयतोक्ता । “रक्तविद्युल्लताकारमृकारं प्रणमाम्य हम्” काम० त० । तस्य च मातृकान्यासे वामनासि- कायां न्यस्यता उक्ता तेन अभेदोपचारात् वामनासादि- शब्दवाच्यता । स्वरूपपरत्वे ततः तकारकारप्रत्ययौ ऋत् ऋकारः तत्कालोचार्य्ये “तपरस्तत्कालस्यैव” पा० उक्तेः । व्यकरणशास्त्रे अननुबन्धः ऋ इत्येतत् अष्टा- दशविधस्य ऋवर्ण्णस्य, द्वादशविधस्य ऌकारस्य संज्ञा भवति तेन “ऋ इति त्रिंशतां संज्ञा” इति सि० कौ० । अधिकं स्वरवर्णादिशब्दसमाप्तौ वक्ष्यते समानवर्ण्णग्रहणद्योतना- र्थम् वर्णशब्दोत्तरः प्रयुज्यते ऋवर्णः त्रिंशतां संज्ञा ।
ऋ गतौ भ्वा० पर० सक० अनिट । शिति ऋच्छादेशः । ऋच्छति आर्च्छत् आरत्--आर्षीत् । आर आरिथ अर्त्ता अर्य्यात् अरिष्यति । आरिष्यन् । ऋच्छन् ऋतः ऋतिः अर्त्तव्यः अरणीयः अर्य्यः यत् वैश्यस्वामिनोः अन्यत्र ण्यत् आर्य्यः । अर्त्ता आरी आरिवान् अर्त्तुम् । सङ्गमा- र्थत्वेनाकर्म्मकात् सम्पूर्व्वकात् ततः आत्म० । समृच्छते । समारत समार्त्त । “सारमानवरारोहा--वनमार सा” उद्भटः । ऋ--णिच् अर्पयति ते । सन् अरिरिषति समरिरिषते गत्यर्थत्वेऽपि कौटिल्ये यङ् । अरार्य्यते “किमभीरुररा- र्य्यसे” भट्टिः । कर्मणि अर्य्यते । आरि ।
ऋ गतौ प्रापणे च जुहो० पर० सक० अनिट् । लडादौ शपो- लुक्त्वेन शित्परत्वाभावात् न ऋच्छादेशः । शतृशान- चोस्तुतदादेशः । इयर्त्ति इयृतः इय्रति । इयृयात् । इयर्त्तु इयृहि इयराणि । ऐयः ऐयृताम् ऐयरुः । आरत्--आर्षीत् सृसाहचर्य्यात् अङ्विधौ भ्वादेरेव ग्रहण- मित्यन्ये तन्मते आर्षीदित्येव । समारत समार्त्त इत्यन्ये आर इत्यादि भ्वादिवत् । शित्त्वात् इयृच्छन् समृच्छा- न इति भेदः । अयं वैदिक एवेति बहवः “बहुलं छन्द- सीति” पा० सिद्धेः “अर्त्तिपिपार्त्त्योश्च” पा० इतीत्त्वविधा- नसामर्थ्यादयं भाषायामपि” सि० कौ० । “शुष्म इयर्त्ति प्रभृतो मे अद्रि” ऋ० १, १६५, ४ । “इयर्त्ति वाचमरितेव [] नावम्” २, ४२, १ । अनयोर्गत्यर्थत्वात् उपसर्गभेदेनार्थभेदस्तु इणधातुवत् स च तच्छब्दे उक्तः “अभैषुः कपयोऽन्वारत् कुम्भकर्णं मरुत्सुतः” “सीतां जिघांसू सौमित्रे राक्षसावारतां ध्रुवम्” भट्टिः । आ + ऋत आर्त्तः वृद्धिः “तथार्त्तोऽपि क्रियां धर्म्याम्” भट्टिः “उदयर्षि भानुना” ऋ०१०, १४०, २, “समुद्रादूर्मिमुदियर्त्ति वेनः” १०, १२३, ३, “यदा शसा निःशसा भिशसोपारिम जाग्रतो यत् स्वपन्तः” ऋ०१०, १६४, ३, एवं यथायथमुपसर्गपूर्वस्य उदाहरणं दृश्यम् ।
ऋ हिंसायां स्वा० पर० सक० अनिट् । ऋणोति । ऋणुयात ऋणोतु ऋणु आर्णत् । आर्षीत् लिडादौ भ्वादिवत् शतृ--ऋण्वन् क्त ऋणम् इतिभेदः “त्वेषस्तेधूम ऋण्वति” ऋ०६, २, ६, “ऋणं देयमदेयञ्च येन यत्र यथा च यत्” याज्ञ० स्मृतिः । “अपद्वारा मतीनां प्रत्ना ऋण्वन्ति का रवः” ऋ० ९, १०, ६, ऋणोरक्षं न शचीभिः” ऋ० १, ३०, १५, अस्य रिकारादित्वमित्यन्ये रिणोति इत्यादि ।
ऋ अव्य० ऋ--क्विप् बा० न तुक् । १ सम्बोधने २ गर्हले ३ वाक्ये च तेदि० ४ परिहासे वाक्यविकारे शब्दरत्ना० ५ देवमातरि स्त्री ।
ऋ “ऋःसुदीर्घमुखी रुद्रोदेवमाता त्रिविक्रमः । भारभूतिः क्रिया हारोरेचिका नासिका धृतिः । एकपादः शिरो- माला मण्डना शान्तिनी जलम् । कर्णः कामलता मेघो- निवृत्तिर्गणनायकः । रोहिणी शिवदूवी च पूर्ण्णा गिरिश्च सप्तमी” ।
ऋ “ऋकारं परमेशानि कुण्डलीमूर्त्तिधारकम् । अत्र व्रह्मा च विष्णुश्च रुद्रश्चैव वरानने! । सदाशिवमयं वर्णं सदा- ईश्वरसंयुतम् । पञ्चवर्ण
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऋ, ऋकारः । सप्तमस्वरवर्णः । अस्योच्चारणस्थानं मूर्द्धा । (ऋटुरषाणाम्मूर्द्धा” । इत्युक्तेः । तथाच शिक्षायां “स्युर्मूर्द्धण्या ऋटुरषाः” । तथा च मुग्धबोधे । “ऋत्रयं टठडढणरषा मूर्द्धण्याः” । इति ।) स तु ह्रस्वो दीर्घः प्लुतश्च भवति ॥ (एवं त्रिधापि उदात्तानुदात्तसरितभेदात् नवविधस्ततः प्रत्येकं अनुनासिकानुनासिकभेदादष्टादशविध- एव ।) “ऋकारं परमेशानि कुण्डली मूर्त्तिमान् स्वयम् । अत्र ब्रह्मा च विष्णुश्च रुद्रश्चैव वरानने ॥ सदाशिवयुतं वर्णं सदा ईश्वरसंयुतम् । पञ्चवर्णमयं वर्णं चतुर्ज्ञानमयं तथा ॥ रक्तविद्युल्लताकारं ऋकारं प्रणमाम्यहम्” ॥ इति कामधेनुतन्त्रम् ॥ (वङ्गीयभाषायाम्) तस्य लेखनप्रकारादि यथा । “ऊर्द्ध्वाद्दक्षगता वक्रा त्रिकोणा वामतस्ततः । पुनस्त्वधोदक्षगता मात्रा शक्तिः परा स्मृता ॥ मात्रासु ब्रह्मविष्ट्वीशास्तिष्ठन्ति क्रमतः पराः” । इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥ * ॥ तस्य नामानि यथा । “ऋः पूर्दीर्घमुखी रुद्रो देवमाता त्रिविक्रमः । भावभूतिः क्रिया क्रूरा रेचिका नाशिका धृतः ॥ एकपादशिरो माला मण्डला शान्तिनी जलम् । कर्णः कामलता मेधो निवृत्तिर्गणनायकः ॥ रोहिणी शिवदूती च पूर्णगिरिश्च सप्तमी” । इति तन्त्रम् ॥ (मातृकान्यासेऽस्य दक्षिणघ्राणेऽव- स्थितित्वात्तदाख्ययाप्यभिधानम् । यथा, मातृका- [] न्यासधृतमन्त्रे “ऋं नमो दक्षिणघ्राणे ॠं नमो वामघ्राणे” । इति । अनुबन्धविशेषः । यथा, कविकल्पद्रुमः । “उः क्त्वावेडस्तु वेट्क ऋः । चङ्य-ह्रस्वः” । एतेन ढौकृङ् गत्यामित्यस्य लुङि अडुढौकदिति सिद्धम् ॥)
ऋ, प्रापे । गत्याम् । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वादिं- परं-सकं-अनिट् ।) प्रापः प्राप्तिः । “ऋच्छति धनं कृती” । इति दुर्गादासः ॥
ऋ, इर ल गत्याम् । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदां- परं-सकं-अनिट् ॥)
ऋ, र लि गत्याम् । (जुहो-पर-सक-अनिट् ।) र वैदिकः । लि इयर्त्ति । शपो लुक्वरणादस्य शतृ- शानयोरेव ऋच्छादेशः । इयृच्छत् समियृच्छानः । इति दुर्गादासः ॥
ऋ, र न हिंसने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (स्वां-परं- सकं-अनिट् ।) र वैदिकः । न ऋणोति । रेफादि- स्तृतीयस्वरान्तोऽयमिति केचित् । इति दुर्गादासः ॥
ऋ, व्य गर्हणम् । वाक्यम् । देवमातरि स्त्री । इति मेदिनी ॥ (सम्बोधनम् ।) परिहासः । वाक्यविकारः । इति शब्दरत्नावली ॥ (पुं, स्वर्गः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-283-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें