🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:01:40 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

व्रीडा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

व्रीडा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

व्रीडा

अर्थ: लज्जा

संस्कृत: लज्जा · पर्याय: मन्दाक्ष, ह्री, त्रपा, लज्जा

व्युत्पत्ति: व्रीड् + अ + टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. व्रीडा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. व्रीडा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. व्रीडा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. व्रीडा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. व्रीड (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. व्रीड (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — व्रीडा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाव्रीडाव्रीडेव्रीडाः
द्वितीयाव्रीडाम्व्रीडेव्रीडाः
तृतीयाव्रीडयाव्रीडाभ्याम्व्रीडाभिः
चतुर्थीव्रीडायैव्रीडाभ्याम्व्रीडाभ्यः
पञ्चमीव्रीडायाःव्रीडाभ्याम्व्रीडाभ्यः
षष्ठीव्रीडायाःव्रीडयोःव्रीडानाम्
सप्तमीव्रीडायाम्व्रीडयोःव्रीडासु
सम्बोधनहे व्रीडेहे व्रीडेहे व्रीडाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — व्रीडा
व्रीडा
vrīḍā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्रीडा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. लज्जा । शरम ।
२. नम्रता । शिष्टता । संकोच (को॰) । यौ॰—व्रीडानत, व्रीड़ान्वित = (१) विनम्र । लज्जित । संकुचित । व्रीडादान = नम्रता के कारण । मिलनेवाला पुरस्कार ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्रीडा f. shame, modesty, bashfulness (व्रीडां √ कृ, to feel shame), MBh.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1043,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्रीडः --डा 1 Shame; व्रीडादिवाभ्यासगतैर्विलिल्ये Śi. 3. 40; व्रीडमावहति मे स (शब्दः) संप्रति R. 11. 73. --2 Modesty, bashfulness; Śi. 10. 18. --Comp. --आनत, --आन्वित a. modest, bashful.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1026-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्रीडा, स्त्री, (व्रीड + “गुरोश्च हलः ।” ३ । ३ । १०३ । इत्यः । टाप् ।) लज्जा । इत्यमरः ॥ (यथा आर्य्यासप्तशत्याम् । ३५७ । “प्रातरुपागत्य मृषा वदतः सखि नास्य विद्यते व्रीडा । मुखलग्नयापि योऽयं न लज्जते दग्धकालि- कया ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-564-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "व्रीडा" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
व्रीडाव्रीडा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: व्रीड् + अ)
अन्य सम्भावना: व्रीडा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | व्रीडा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

व्रीडा 📚 ➤ लज्जा
संस्कृत: लज्जा · पर्याय: मन्दाक्ष, ह्री, त्रपा, लज्जा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
व्रीडा 📚लज्जा । शरम🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
व्रीडा
लज्जा के नाम (१.७.२५) — मन्दाक्ष, ह्री, त्रपा, लज्जा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • व्रीडा: व्रीड् + अ — भाववाचक स्त्री-कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें