🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:00:03 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शकः

अर्थ: शक्य होना, शकना

संस्कृत: मर्षणे

अंग्रेज़ी: to be able,to be possible

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शक् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. शक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. शक् धातु (स्वादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — शक् (दिवादिगण) · अर्थ: शक्य होना, शकना (मर्षणे)

लुङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअशकत् / अशकद्अशकताम्अशकन्
मध्यमअशकःअशकतम्अशकत
उत्तमअशकम्अशकावअशकाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: शक्यति · लट् (आत्मने.): शक्यते · लिट्: शशाक · लिट् (आत्मने.): शेके · लुट्: शकिता · लुट् (आत्मने.): शकिता · लृट्: शकिष्यति · लृट् (आत्मने.): शकिष्यते · लोट्: शक्यतात् · लोट् (आत्मने.): शक्यताम् · लङ्: अशक्यत् · लङ् (आत्मने.): अशक्यत · विधिलिङ्: शक्येत् · विधिलिङ् (आत्मने.): शक्येत · आशीर्लिङ्: शक्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): शकिषीष्ट · लुङ्: अशकत् · लुङ् (आत्मने.): अशकिष्ट · लृङ्: अशकिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अशकिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: शकन · ण्वुल्: शाककः · तृच्: शकिता · ण्यत्: शाक्यः · तव्य: शकितव्यः · अनीयर्: शकनीयः · क्त: शकितः · क्तवतु: शकितवान् · शतृ: शक्यन् · स्य-शतृ: शकिष्यन् · शानच्: शक्यमानः · क्त्वा: शकित्वा · ल्यप्: प्रशक्य · तुमुन्: शकितुम् · णमुल्: शाकम् · घञ्: शाकः · क्तिन्: शक्ति · क्वसु: शेकिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शक्
शक्
śak
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शक् cl. 5. P. (Dhātup. xxvii, 15) शक्नोति (pf. शशाक, शेकुः, RV. &c. &c.; aor. अशकत्, AV. &c. [Ved. also Pot. शकेयम् and शक्याम्; Impv. शग्धि, शक्तम्]; fut. शक्ता, or शकिता Gr. ; शक्ष्यति, ˚ते, Br. &c.; शकिष्यते, ˚ते Gr.; inf. -शक्तवे, RV.; शक्तुम् or शकितुम् Gr.), to be strong or powerful, be able to or capable of or competent for (with acc. dat. or loc., rarely acc. of a verbal noun, or with an inf. in अम् or तुम्; or with pr.p.; e.g. with ग्रहणाय or ग्रहणे, ‘to be able to seize’; वध-निर्णेकम् अ-शक्नुवन्, ‘unable to atone for slaughter’; शकेम वाजिनो यमम्, ‘may we be able to guide horses’; वीक्षितुम् न शक्नोति, ‘he is not able to see’; पूरयन् न शक्नोति, ‘he is not able to fill’), RV. &c. &c. (in these meanings ep. also शक्यति, ˚ते, with inf. in तुं cf. Dhātup. xxvi, 78); to be strong or exert one's self for another (dat.), aid, help, assist, RV. vii, 67, 5; 68, 8 &c.; to help to (dat. of thing), ib. ii, 2, 12; iv, 21, 10 &c. : Pass. शक्यते (ep. also ˚ति), to be overcome or subdued, succumb, MBh.; to yield, give way, ib.; to be compelled or caused by any one (instr.) to (inf.), ib.; to be able or capable or possible or practicable (with an inf. in pass. sense, e.g. तत् कर्तुं शक्यते, ‘that can be done’; sometimes with pass. p., e.g. न शक्यते वार्यमाणः, ‘he cannot be restrained’; or used impers., with or with out instr., e.g. यदि [त्वया] शक्यते, ‘if it can be done by thee’, ‘if it is possible’), Mn.; MBh. &c. : Caus. शाकयति (aor. अशीशकत्), Gr.: Desid. See √ शिक्ष्.
शक्, [Cf., accord. to some, Gk. ὄπις, ἀοσσητήρ; Germ. Hag, Hecke, hegen; behagen.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1044,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शक् {vI.v} {c5c} P. (शक्नोति, शक्त) 1 To be able, be competent for, have power to, effect (usually with an inf. and translateable by ‘can’); अदर्शयन् वक्तुमशक्नुवत्यः शाखाभिरावर्जितपल्लवांभिः R. 13. 24, Bk. 3. 6; Me. 20; sometimes, with acc. or dat.; Ms. 11. 139; with gen. also; see शक्त. --2 To bear, endure. --3 To be powerful. --Pass. To be able, be possible or practicable (giving a passive sense to a following infinitive); तत्कर्तुं शक्यते ‘it can be done’. --Desid. (शिक्षति) 1 To wish to be able. --2 To learn. {vII.v} {c4c} U. (शक्यति-ते, शक्त) 1 To be able, have power to effect. --2 To bear, endure. --3 To give. --4 To aid. --5 To know (mostly Ved. in these senses).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1027-1)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शकःशक् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: शक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | शक् धातु (स्वादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शकः 📚 ➤ शक्य होना, शकना
संस्कृत: मर्षणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शक् 📚cl. 5. P. (Dhātup. xxvii, 15) शक्नोति (pf. शशाक, शेकुः, RV. &c. &c.;…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें