🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:00:45 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शठधी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शठ-+धी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धी

अर्थ: आधार, भंडार, आशय आदि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  2. धि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन
  3. धि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — धि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधिःधीधयः
द्वितीयाधिम्धीधीन्
तृतीयाधिनाधिभ्याम्धिभिः
चतुर्थीधयेधिभ्याम्धिभ्यः
पञ्चमीधेःधिभ्याम्धिभ्यः
षष्ठीधेःध्योःधीनाम्
सप्तमीधौध्योःधिषु
सम्बोधनहे धेहे धीहे धयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — धि
धि
dhi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धि संज्ञा पुं॰ [सं॰] भांड़ार । आगार [को॰] । विशेष— यह समास के अंत में प्रयुक्त होता है । जैसे, उदधि, इषुधि, वारिधि, जलधि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. धि cl. 6. P. धियति (दिधाय, धेष्यति &c.) to hold (Dhātup. xxviii, 113). Prob. formed fr. √ 1. धा, of which it is the weak form.
2. धि m. receptacle (only ifc.; cf. अम्बु-, इषु- &c.)
3. धि or धिन्व् cl. 5. P. धिनोति (aor. अधिन्वीत्, Br.; pf. दिधिन्व; fut. धिन्विष्यति, धिन्विता Gr.) to nourish, satiate, satisfy, Br.; to delight, please, Kāv.
4. धि = 2. अधि (e.g. in धि-ष्ठित [MBh.; BhP.] for अधि-ष्ठित, q.v.; cf. पि = अपि, व = अव).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (516,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धि {vI.v} {c6c} P. (धियति) To hold, have, possess. --WITH सं to make peace, treat with; cf. संधा. {vII.v} or धिन्व् {c5c} P. (धिनोति) To please, delight; satisfy; पश्यंती [] चात्मरूपं तदपि विलुलितस्रग्धरेयं धिनोति Gīt. 12; धिनोति नास्माञ्जलजेन पूजा त्वयान्वहं तन्वि वितन्यमाना N. 8. 97; U. 5. 27; Ki. 1. 22.
धिः (At the end of comp. only) A receptacle, store, reservoir &c.; as in उदधि, इषुधि, वारिधि, जलधि &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0597-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धि धृतौ तु० पर० सक० अनिट् । धियति अधैषीत् । दिधाय ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3890,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धि, श धृतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (तुदां-परं- सकं-अनिट् ।) श, धियति । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-797-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शठ-धीसमास: शठ + धि कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: धि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: धि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन | धि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शठधी 📚शठ 📚धि ➤ शठ (ठगना, मार देना, कष्ट देना) + धि (आधार, भंडार, आशय आदि)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शठ 📚धुर्त । चालाक । धोखेबाज🟠🔵🟣🟢🟤
धि 📚भांड़ार । आगार । विशेष— यह समास के अंत में प्रयुक्त होता है । जैसे, उद…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शठ
कुटिल (३.१.४६) — निकृत, अनृजु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • शठधी = शठ + धी कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें