🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:34:40 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शठ
śaṭha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शठ १ वि॰ [सं॰]
१. धुर्त । चालाक । धोखेबाज ।
२. पाजी । लुच्चा । बदमाश ।
शठ २ संज्ञा पुं॰
१. तगर का फूल ।
२. केसर । कुंकुम । जाफरान ।
३. लोहा ।
४. इस्पात । फौलद ।
५. धतुरे का वृक्ष ।
६. चीता चित्रक । चितउर ।
७. तालवृक्ष ।
८. अमला का वृक्ष ।
९. साहित्य में पाँच प्रकार के पतियों या नायकों में से एक प्रकार का पति या नायक । वह नायक जो छलपूर्वक अपना अपराध छिपाने में चतुर और किसी दुसरी स्त्री के साथ प्रेम करते हुए भी अपनी स्त्री से प्रेम प्रदर्शित करने का बहाना करता हो । उ॰—सहित काज मधुरै मधुर, बैननि कहै बनाय । उर अंतर घट कपटमय, सो शठ नायक आय ।—(शब्द॰) ।
१०. छलिया वा धुर्त जन (को॰) ।
११. बेबकूफ । जड़बुद्धिं ।
१२. आलसी ।
१३. वह जो दो आदमियों के बीच में पड़कर उनके झगड़े का निपटारा करता हो । मध्यस्थ । यौ॰—शठघी, शठबुद्धि, शठमति = जिसकी बुद्धि शठतापूर्ण हो । शठ या दुष्ट व्यक्ति । धुर्त आदमी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शठ mf(आ)n. false, deceitful, fraudulent, malignant, wicked, Āpast.; Mn.; MBh. &c.
शठ m. a cheat, rogue (esp. a false husband or lover, who pretends affection for one female while his heart is fixed on another; one of the four classes into which husbands are divided), W.
a fool, blockhead, ib.
an idler, ib.
a mediator, umpire, L.
the thorn-apple, L.
white mustard seed, L.
N. of an Asura, MBh.
of a son of Vasu-deva, Hariv. (v.l. गद and सुत)
शठ n. saffron, L.
Tabernaemontana Coronaria, L.
steel, L.
tin, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1048,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शठ a. [शठ् अच्] 1 Crafty, deceitful, fraudulent, dishonest, perfidious. --2 Wicked, depraved. --ठः 1 A rogue, cheat, knave, swindler; Ms. 4. 30, Bg. 18. 28. --2 A false or deceitful lover (who pretends to love one woman while his heart is fixed on another); ध्रुवमस्मि शटः शुचिस्मिते विदितः कैतबवत्सलस्तव R. 8. 49, 19. 31; शठ इति मयि तावदस्तु ते परिचयवत्यवधीरणाप्रिये M. 3. 19. (the S. D. thus defines a शठः --शठोयमेकत्र बद्धभावो यः । दर्शिंतबहिरनुरागा विप्रियमन्यत्र गूढभाचरति ॥ 74). --3 A fool, blockhead. --4 A mediator, arbitrator. --5 The Dhattūra plant. --6 An idler, a lazy fellow. --ठं 1 Iron. --2 Saffron.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1030-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शट(ठ) श्लाघायां चु० आ० सक० सेट् । शाट(ठ)यत अशी- शट(ठ)त ।
शठ बधे सक० कैतवे क्लेशे च अक० भ्वा० पर० सेट् । शठति अशाठीत् अशठीत् ।
शठ आलस्ये चु० पर० अक० सेट् । शाठयति ते अशीशठत् त ।
शठ दुष्टवचने अद० चु० उभ० सक० सेट् । शठयति ते अशशठत् त
शठ न० शठ--अच् । १ तगरे २ कुङ्कुमे ३ लौहे च राजनि० । ४ धूस्तूरे ५ मध्यस्थपुरुषे च पु० । “प्रियं वक्ति पुरो- ऽन्यत्र विप्रियं कुरुतं भृशम् । व्यक्तापराधचेष्टश्च शठो- ऽयं कथितो बुधैः” विष्णपु० उक्ते ६ धूर्त्ते त्रि० मेदि० ७नायकभेदे पु० तल्लक्षणं यथा “शठाऽयमेकत्र बद्धभावो यः । दर्शितबहिरनुरागो विप्रि- यमन्यत्र गूढमाचरति” सा० द० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5080,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शठ, वधक्लेशकैतवे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- पर०-सक०-सेट् ।) क्लेशो दुःखानुभवः । कैतवं मित्रवञ्चनम् । शठति खलः साधुं वञ्चयतीत्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥
शठ, क आलस्ये । गत्यसंस्कृतसंस्कृते । इति कवि- कल्पद्रुमः ॥ (चुरा०-पर०-अक०-सेट् ।) क, शाठयति वृद्धः क्रियासु मन्दः स्यादित्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥
शठ, क ङ श्लाघे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा०- आत्म०-अक०-सेट् ।) क ङ, शाठयते । इति दुर्गादासः ॥
शठ, त् क दुर्व्वाचि । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्तचुरा०-पर०-सक०-सेट् ।) शठयति नीचः कुत्सितं वदतीत्यर्थः । रमानाथस्तु सम्यग्भाषणे इति मत्वा शठयति सम्यग्वदती- त्यर्थ इत्याह । सम्यग्भाषणे इति जौमराः । समग्भावे इत्येके । इति दुर्गादासः ॥
शठं, क्ली, (शठ + अच् ।) तगरम् । कुङ्कुमम् । लोहम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
शठः, पुं, मध्यस्थपुरुषः । धूर्त्तः । (यथा, मनुः ॥ ४ । ३० । “पाषण्डिनो विकर्म्मस्थान् वैडालव्रतिकान् शठान् । हैतुकान् वकवृत्तींश्च वाङ्मात्रेणापि नार्च्चयेत् ॥”) धुस्तूरः । इति मेदिनी ॥ शठस्य लक्षणम् ॥ यथा, -- “प्रियं वक्ति पुरोऽन्यत्र विप्रियं कुरुते भृशम् । व्यक्तापराधचेष्टश्च शठोऽयं कथितो बुधैः ॥” इति विष्णुपुराणे । ३ । १८ । २१ । श्लोकटीका ॥ चतुर्व्विधपत्यन्तर्गतपतिविशेषः । तस्य लक्षणम् । कामिनीविषयकपटपटुः । यथा, -- “मौलौ दाम विधाय भालफलके व्यालिख्य पत्रावलीं केयूरं भुजयोर्निधाय कुचयोर्व्विन्यस्य मुक्ता- स्रजम् । विश्वासं समुपार्ज्जयन् मृगदृशः काञ्चीनिवेश- च्छला- न्नीवीग्रन्थिमपाकरोति मृदुना हस्तेन वाम- भ्रुवः ॥” इति रसमञ्जरी ॥ (वृष्णिवंशीयविशेषः । यथा, हरिवंशे । भविष्य- पर्व्वणि । २ । ३ । “बलभद्रं शिनेः पुत्त्रं हार्द्दिक्यं शठसारणौ ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-013-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शठ" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें