🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:31:59 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शतानीक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शतानीक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शतानीक

अर्थ: शत (सौ) + अनीक (सेना, सैन्यपंक्ति)

अंग्रेज़ी: having a h° forms of array, RV.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शतानीक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. शतानीक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शतानीक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशतानीकःशतानीकौशतानीकाः
द्वितीयाशतानीकम्शतानीकौशतानीकान्
तृतीयाशतानीकेनशतानीकाभ्याम्शतानीकैः
चतुर्थीशतानीकायशतानीकाभ्याम्शतानीकेभ्यः
पञ्चमीशतानीकात् / शतानीकाद्शतानीकाभ्याम्शतानीकेभ्यः
षष्ठीशतानीकस्यशतानीकयोःशतानीकानाम्
सप्तमीशतानीकेशतानीकयोःशतानीकेषु
सम्बोधनहे शतानीकहे शतानीकौहे शतानीकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शतानीक
शतानीक
śatānīka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शतानीक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वृद्ध पुरुष । बुड्ढा आदमी ।
२. एक मुनि का नाम जो ब्यास के शिष्य थे ।
३. श्वसुर । ससुर ।
४. पुराणानुसार चौथे युग में चंद्रवंश का द्वितीय राजा । इसका पिता जनमेजय और पुत्र सहस्त्रानीक थी ।
५. भागवत के अनुसार सुदास राजा का पुत्र ।
६. महाभारत के अनुसार नकुल के एक पुत्र का नाम जो द्रौपदी के गर्भ से उत्पन्न हुआ था । एक असुर का नाम ।
८. सौ सिपाहियों का नायक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शतानीक mf(आ)n. having a h˚ forms of array, RV.
containing or possessing a h˚ hosts, MW.
शतानीक m. an old man, L.
a father-in-law, L.
N. of various men, AV.; VS.; Br. &c.
of an Asura, Kathās.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1050,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शतानीक पु० शतमनीकानि यस्य । १ व्यासशिष्ये मुनिभेदे २ चन्द्रवंश्ये नृपभेदे मेदि० । ३ सुदासराजपुत्रे भाग० ९ १२ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5082,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शतानीकः, पुं, (शतं अनीकानि यस्य ।) वृद्धः । मुनिभेदः । स तु व्यासशिष्यः । राजभेदः । स च चतुर्थयुगे चन्द्रवंशीयद्वितीयराजः । तस्य पिता जनमेजयः पुत्त्रः सहस्रानीकः । इति मेदिनी ॥ सुदासराजपुत्त्रः । इति श्रीभागवते ९ स्कन्धे २२ अध्यायः ॥ (नकुलपुत्त्रः । यथा, महाभारते । १ । २३४ । १० । “पुत्त्रस्ते प्रतिविन्ध्यश्च सुतसोमस्तथा विभुः । श्रुतकर्म्मार्ज्जुनिश्चैव शतानीकश्च नाकुलिः ॥ सहदेवाच्च यो जातः श्रुतसेनस्तवात्मजः । सर्व्वे कुशलिनो वीराः कृतास्त्राश्च सुतास्तव ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-017-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शतानीकशतानीक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: शतानीक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शतानीक 📚 ➤ शत (सौ) + अनीक (सेना, सैन्यपंक्ति)
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): having a h° forms of array, RV.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शतानीक 📚वृद्ध पुरुष । बुड्ढा आदमी🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • शतानीक = शत + अनीक द्विगु (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬