🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:49:16 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शनि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शनि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शनि

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शनि
शनि
śani
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(इन्द्र, अग्नि, यम, नैरृत, वरुण, वायु,) कुबेर और ईश (शिव) (1.3.4) कुबेर · ईश · सूर्य · शुक्र · मंगल · राहु · चन्द्र
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शनि संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सौर जगत् के नौ ग्रहों में से सातवाँ ग्रह । शनैश्चर । विशेष—सूर्य से इस ग्रह का अंतर ८८३, ॰॰०,॰॰० मील अथवा पृथ्वी के अंतर से ९ १/२ गुना है । इसका व्यास७५८०० मील का है । प्रति सेकेंड ६ मील की चाल से सूर्य की परिक्रमा में इसको २९ वर्ष और १६७ दिन अर्थात् कुल १०७५९ दिन लगते हैं । इसका ताप १५ सें ॰ है । बृहस्पति को छोड़कर यह सबसे बड़ा ग्रह है पृथ्वी से इसका व्यास ९ गुना, विस्तार ६९७ गुना और मान ९३ गुना है । इसके साथ नौ उपग्रह या चंद्रमा हैं । जिनमें एक उपग्रह 'टाइटेन' बुध ग्रह से भी बड़ा है । बृहस्पति से छोटा होने पर भी यह सब ग्रहों से अधिक चमक दार है, जिससे इसका आकार सबसे बड़ा प्रतीत होता है । यह ग्रह ३७८ दिन में एक बार अपनी धुरी पर घुमता है । यह ग्रह विचित्र आकार का है । इसके बाहर चारों ओर कम से कम ३ एककैंद्रीय बहुत बड़े वलय है; और उस बाह्य वलय से इसके पिंड की दुरी ५,९०० मील है । इसके बाह्य वलय की चौड़ाई ११,२०० मील है । उस वलय का व्यास १,७२,८०० मील और मोटाई सौ मील से कुछ कम है । इस ग्रह पर पृथ्वी जैसा जीवन संभव नहीं हैं । फलित ज्योतिष के अनुसार यह ग्रह काले रंग का, शूद्र वर्ण औऱ सूर्यमुख है तथा इसका वाहन गृध्र है । यह सौराष्ट्र देश का स्वामी, नपुंसक (मंदगामी) और तमोगुण से युक्त तथा कषाय रस का अधिपति है । यह मकर और कुंभराशि तता नीलकांत मणि (नीलन) का बी अधिपति है । यह चतुर्भुज है और इसके हाथों में बाण, शूल, धनुष और भल्ल है । इसके अधिपति देवता यम और प्रत्यधिदेवता प्रजापति हैं । इसका परिमाण चार अंगुल है । पद्यपुराण के अनुसार सूर्य की स्त्री छाया के गर्भ से इसकी उत्पत्ति हुई थी । अपनी स्त्री के शाप से इसकी द्दष्टि क्रूर हो गई और पार्वती के शाप के कारण यह खंज हो गया । इसे कश्यप मुनि की संतान भी मानते हैं । फलित के अनुसार शनि का फल इस प्रकार है यह पापग्रह और अशुभ फल का देनेवाला है, परंतु राशि और स्थानविशेष में शुभ फल भी प्रदान करता है । शनि और मंगल दोनों ग्रह स्थानविशेष पर एक साथ होने से राजयोग कारक होते हैं । यह भी माना जाता है कि लोगों पर जो भारी विपत्तियाँ आती हैं; वे प्रायः इसी की कुद्दष्टि के कारण होती हैं । इसका फल साढ़े सात दिन, साढ़े सात मास या साढ़े सात वर्ष तक रहता है । पर्या॰—सौरि । शनिश्चर । नीलवासा । मंद । छायात्मज । पातगि । ग्रहनायक । छायासुत । भास्करी । नीलांबर । आर । क्रोड़ । वक्र । कोल । सप्रांशु । पंगु । काल । सूर्यपुत्र । असित ।
२. शिव का एक नाम (को॰) ।
३. दुर्भाग्य । अभाग्य । बद- किस्मती ।
४. दे॰ शनिवार ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शनि m. (prob. ‘slow-moving’; cf. मन्द) the planet Saturn or its regent (fabled as the offspring of the Sun; he is represented as of a black colour or dressed in dark-coloured clothes; cf. नील-वासस्), R.; VarBṛS. &c.
N. of Śiva, MW.
of a son of Atri, VāyuP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1051,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शनिः [शो-अनि किच्च Tv.] 1 The planet Saturn (the son of the sun and represented as of a black colour or dressed in dark-coloured clothes). --2 Saturday. --3 N. of Śiva. --Comp. --जं black pepper. --प्रदोषः a term for the (evening) worship of Śiva performed on the thirteenth day of a lunar fortnight when it falls on a Saturday. --प्रसूः f. an epithet of Chāyā, wife of the sun; cf. संज्ञा. --प्रियं a sapphire. --वारः, --वासरः Saturday.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1032-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शनि पु० शा--अनि किच्च । १ सूर्य्यपुत्रे छायागर्भजाते ग्रह- भेदे “शनिर्विहङ्गोऽनिलवन्यवन्ध्या शूद्राङ्गना धातुःसमो- स्थिरश्च । क्रुरः प्रतीचीतुवरोऽतिवृद्धोऽकरः क्षितीट् दीर्घसुनीललौहम्” । नील० ताज० । “मन्दोऽलसः कपिलकुन्तलदीर्घगात्रः स्थूलद्विजः परुषरोमक- चोनिलात्मा” वृहज्जा० । २ तत्स्वामिकदिने च “शनौ बन्ध्यां विजानीयात्” ज्यो० त० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5082,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शनिः, पुं, रव्यादिनवग्रहान्तर्गतसप्तमग्रहः । तत्प- र्य्यायः । सौरिः २ शनैश्चरः ३ । इत्यमरः ॥ नीलवासाः ४ मन्दः ५ छायात्मजः ६ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ पातङ्गिः ७ ग्रहनायकः ८ छायासुतः ९ भास्करिः १० नीलाम्बरः ११ । इति शब्दरत्नावली ॥ आरः १२ क्रोडः १३ वक्रः १४ कोलः १५ सप्तांशुः १६ पङ्गुः १७ । इति जटाधरः ॥ कालः १८ सूर्य्यपुत्त्रः १९ असितः २० । इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥ अस्य वर्णः कृष्णः । पश्चिमदिङ्नपुंसकान्त्यजजातितमो- गुणकषायरसमकरकुम्भराशिनीलकान्तमणिसौ- राष्ट्रदेशानामधिपतिरयम् । कश्यपमुनिसन्तानः । शूद्रवर्णः । सूर्य्यमुखः । चतुरङ्गुलपरिमाणः । कृष्णवर्णवस्त्रः । गृध्रवाहनः । सूर्य्यपुत्त्रः । चतु- र्भुजः । भल्लवाणवरशूलधनुर्धारी । अस्याधि- देवता यमः । प्रत्यधिदेवता प्रजापतिः । इति ग्रहयागतत्त्वबृहज्जातकादयः ॥ अपि च । “शनिर्विहङ्गोऽनिलवन्यवन्ध्या शूद्राङ्गना धातुसमः स्थिरश्च । क्रूरः प्रतीची तुवरोऽतिवृद्धो- ऽकरक्षितीट् दीर्घसुनीललौहम् ॥” इति नीलकण्ठीयजातकम् ॥ * ॥ [] अस्योत्पत्तिर्यथा, -- “मरीचेः कश्यपो जज्ञे तस्माज्जज्ञे विभावसुः । तस्य भार्य्याभवत् संज्ञा पुत्त्री त्वष्टुः प्रजापतेः ॥ नातितेजोमयं रूपं सोढुं सालं विवस्वतः । मायामयीं ततश्छायां सवर्णां निर्म्ममे स्वतः ॥ संज्ञोवाच ततश्छायां सवर्णे शृणु मे वचः । अहं यास्यामि सदनं पितुस्त्वं पुनरत्र मे । भवने वस कल्याणि निर्व्विशङ्कं ममाज्ञया ॥ इति च्छायां गृहे स्थाप्य संज्ञागात् पितुरा- लयम् । मन्यमानोऽथ तां संज्ञां सवर्णायां तथा रविः ॥ सावर्णिं जनयामास मनुश्रेष्ठं महीपते । शनैश्चरं द्बितीयञ्च सुतं भद्रां तृतीयिकाम् ॥” इति पाद्मे स्वर्गखण्डे ११ अध्यायः ॥ तस्य क्रूरदृष्टेः कारणं यथा, -- “एतस्मिन्नन्तरे तत्र द्रष्टुं शङ्करनन्दनम् । आजगाम महायोगी सूर्य्यपुत्त्रः शनैश्चरः ॥ अत्यन्तानम्रवदन ईषन्मीलितलोचनः । द्वारिणं शूलहस्तञ्च विशालाक्षमुवाच ह ॥ शनैश्चर उवाच । शिवाज्ञया शिशुं द्रष्टुं यामि शङ्करकिङ्कर । विष्णुप्रमुखदेवानां मुनीनामनुरोधतः ॥ विशालाक्ष उवाच । आज्ञावहो न देवानां नाहं शङ्करकिङ्करः । द्वारं दातुमशक्तोऽहं विना मन्मातुराज्ञया ॥ ददौ वर्त्म ग्रहेशाय चक्षुःकोणाज्ञया ततः । शनिरभ्यन्तरं गत्वा ननामानम्रकन्धरः ॥ रत्नसिंहासनस्थाञ्च पार्व्वतीं सस्मितां मुदा । नतं सूर्य्यसुतं दृष्ट्वा दुर्गा संभाष्य यत्नतः । शुभाशिषं ददौ तस्मै पृष्ट्वा तत्कुशलं शुभा ॥ पार्व्वत्युवाच । कथमानम्रवक्त्रस्त्वं श्रोतुमिच्छामि साम्प्रतम् । कथं न पश्यसि मां साधो बालकञ्च ग्रहेश्वर ॥ शनिरुवाच । सर्व्वे स्वकर्म्मणः साध्वि भुञ्जते वाञ्छितं फलम् । शुभाशुभं वा यत् कर्म्म कोटिकल्पैर्न लुप्यते ॥ इतिहासं चातिगोप्यं शृणु शङ्करवल्लभे । अकथ्यं जननीसाक्षाल्लज्जाजनककारणम् ॥ आबालात् कृष्णभक्तोऽहं कृष्णध्यानैकमानसः । तपस्यासु रतः शश्वद्बिषये विरतः सदा ॥ पिता ददौ विवाहेन कन्यां चित्ररथस्य च । अतितेजस्विनी शश्वत्तपस्यानुरता सती ॥ एकदा सा ऋतुस्नाता सुवेशं स्वं विधाय च । रत्नालङ्कारसंयुक्ता मुनिमानसमोहिनी ॥ हरिपादं ध्यायमानं सा मां पश्येत्युवाच ह । मत्समीपं समागत्य सस्मिताननलोचना । शशाप मामपश्यन्तमृतुनष्टा स्वकोपतः । बाह्यज्ञानविहीनञ्च ध्यानैकतानमानसम् ॥ न दृष्टाहं त्वया येन न कृतं ऋतुरक्षणम् । त्वया दृष्टन्तु यद्यत्तु मूढ सर्व्वं विनश्यति ॥ अहञ्च विरते ध्याने तामतोषं पुरा सतीम् । शापं मोक्तुं न शक्ता सा पश्चात्तापं चकार ह ॥ [] तेन मातर्न पश्यामि किञ्चिद्वस्तु स्वचक्षुषा । ततः प्रभृति नम्रास्यः प्राणिहिंसाभयादहम् ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते गणपतिखण्डे ११ अध्यायः ॥ * ॥ अस्य भोगकालो यथा, -
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शनि" आता है (29)
सूर्य अंतरिक्ष में पृथ्वी, मंगल, शनि आदि ग्रहों के बीच सबसे बड़ा ज्वलंत पिंड…अर्कतनय सूर्य का पुत्र । कर्ण, यम, शनि, वैवस्वत और सावर्णि मनु आदिरेवतीभव शनितपनतनय सूर्य के पुत्र—यम, कर्ण, शनि, सुग्रीव आदिनवग्रह फलित ज्योतिष में सूर्य चंद्र, मंगल, बुध, गुरु, शुक्र, शनि, राहु और केत…सूर्यतनय शनिसूर्यसुत शनिसूर्यपुत्र शनिसूर्यात्मज शनिसमीसर पु † संज्ञा पुं॰ शनैश्चर । शनिआर्कि सूर्य के पुत्रग्रहपति सूर्यग्रहनायक सूर्यअरुणात्मज जटायुअर्कज सूर्य के पुत्र—सौर्य सूर्य संबंधी । सूर्य कादैवाकरि दिवाकर अर्थात् सूर्य के पुत्र—सप्तार्चि अग्नि । सप्तांशुराजयोग वह प्राचीन योग जिसका उपदेश पतंजलि ने योगशास्त्र में किया है । विशोष— इ…केतुपताका फलित ज्योतिष के अनुसार नौ कोष्ठों का एक चक्र जिससे वर्षेश निकाला जाता …सूर्यनंदन सूर्यनक्षत्र संज्ञा पुं॰सूर्यप्रभव सूर्य से उत्पन्नसूरज सूर्य । विशेष दे॰ 'सूर्य'रविनंद विनंदन संज्ञा पुं॰तरणिसुत सूर्य का पुत्रपतंगसुत सूर्य के पुत्र आश्विनीकुमारवेलाधिप फलित ज्योतिष में दिनमान के आठवें भाग या वेला के अधिपति देवता । विशेष—र…त्रिशांश किसी पदार्थ का तीसवाँ भाग । किसी चीज के तीस भागों में से एक भागदिनकरसुत यम

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शनिउमा-कोश शनि: सौर जगत् के नौ ग्रहों में से सातवाँ ग्रह । शनैश्चर । विशेष—सूर्य से इस… 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शनि 📚 ➤ सौर जगत् के नौ ग्रहों में से सातवाँ ग्रह । शनैश्चर । विशेष—सूर्य से इस… उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शनि 📚सौर जगत् के नौ ग्रहों में से सातवाँ ग्रह । शनैश्चर । विशेष—सूर्य से इस…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें