🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:46:45 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शपः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शपः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शपः

अर्थ: शपथ करना, सौगंध खाना, प्रतिज्ञा करना, श्राप देना, गाली देना

संस्कृत: आक्रोशे

अंग्रेज़ी: to swear, to take oath, to pledge, to curse, to abuse

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शप् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. शप (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — शप् (भ्वादिगण) · अर्थ: शपथ करना, सौगंध खाना, प्रतिज्ञा करना, श्राप देना, गाली देना (आक्रोशे)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअशपत् / अशपद्अशपताम्अशपन्
मध्यमअशपःअशपतम्अशपत
उत्तमअशपम्अशपावअशपाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: शपति · लट् (आत्मने.): शपते · लिट्: शशाप · लिट् (आत्मने.): शेपे · लुट्: शप्ता · लुट् (आत्मने.): शप्ता · लृट्: शप्स्यति · लृट् (आत्मने.): शप्स्यते · लोट्: शपतात् · लोट् (आत्मने.): शपताम् · लङ्: अशपत् · लङ् (आत्मने.): अशपत · विधिलिङ्: शपेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): शपेत · आशीर्लिङ्: शप्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): शप्सीष्ट · लुङ्: अशाप्सीत् · लुङ् (आत्मने.): अशप्त · लृङ्: अशप्स्यत् · लृङ् (आत्मने.): अशप्स्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: शपन · ण्वुल्: शापकः · तृच्: शप्ता · यत्: शप्यः · तव्य: शप्तव्यः · अनीयर्: शपनीयः · क्त: शप्तः · क्तवतु: शप्तवान् · शतृ: शपन् · स्य-शतृ: शप्स्यन् · शानच्: शपमानः · क्त्वा: शप्त्वा · ल्यप्: प्रशप्य · तुमुन्: शप्तुम् · णमुल्: शापम् · घञ्: शापः · क्तिन्: शप्ति · क्वसु: शेपिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शप्
शप्
śap
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शप् १ [सं॰] पाणिनि द्वारा प्रयुक्त एक विकरण जो स्वादि गण में प्रयुक्त होता है । धातुओं के बाद और तिडंत प्रत्ययों के पूर्व इसका प्रयोग होता है जिसका रुप 'अ' शेष रहता है । जैसे, /?/भू + शप् + ति = /?/भू + अ + ति = भवति ।
शप् २ अव्य॰ [सं॰] स्वीकरणसूचक शब्द । स्वीकार [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. शप् (in gram.) a technical term used for the Vikaraṇa a (inserted between the root and terminations of the conjugational tenses in verbs of the 1st class; see वि-करण, p. 954).
2. शप् ind. a prefix implying assent or acceptance (as in शप्-करोति, he admits or accepts), W.
3. शप् cl. 1. 4. P. Ā. (Dhātup. xxiii, 31; xxvi, 59) शपति, ˚ते or शप्यति, ˚ते (the latter only in Bhaṭṭ.; pf. शशाप, शेपे aor. अशाप्सीत्, अशप्त Gr. [2. pl. शाप्त in TS. prob. w.r.]; fut. शप्ता, ib.; शप्स्यति, ˚ते, ib.; शपिष्ये, MBh.; inf. शप्तुम् or शपितुम्, ib.; ind.p. शपित्वा, ib.; शप्त्वा Gr.), to curse (mostly P. with acc.; in AV. v, 30, 3 Ā. with dat.), RV. &c. &c.; (P. Ā.) to swear an oath, utter an execration (sometimes with शपथम् or ˚थान्; also with अनृतम्, to swear a false oath), RV. &c. &c.; (P. Ā.) to revile, scold, blame (acc., rarely dat.), Yājñ.; Kāv.; Pur.; (Ā.; mc. also P.) to curse one's self (followed by यदि, ‘if’, i.e. to promise with an oath, vow or swear, ‘that one will not’ &c.; or followed by dat. and rarely acc. of the person to whom and instr. of the object by which one swears; or followed by इति, e.g. वरुणेति, ‘to swear by the name of Varuṇa’, VS.), RV. &c. &c.; (Ā.) to adjure, supplicate, conjure any one (acc.) by (instr.), R.; Hariv. : Caus. शापयति (aor. अशीशपत्), to adjure, conjure, exorcise (demons), AV.; AitBr.; to cause any one (acc.) to swear by (instr.), Mn. viii, 113 (cf. शापित) : Desid. शिशप्सति, ˚ते Gr.: Intens. शाशप्यते, शाशप्ति, or शंशप्यते, शंशप्ति, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1052,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शप् A technical term used by [] Pāṇini for the conjugational sign अ inserted between the root and the terminations of the conjugational tenses in the first class of roots.
शप् ind. A particle and prefix implying assent or compliance.
शप् {c1c} {c4c} U. (शपति-ते, शप्यति-ते, शप्त) 1 To curse, execrate; अशपद्भव मानुषीति तां R. 8. 80; सोऽभूत्परासुरथ भूमिपतिं शशाप (वृद्धः) 9. 78, 1. 77. --2 To swear, take an oath, promise by oath, say on oath, (usually with dat. of the person to whom a promise &c. is made and instr. of the object by which it is made); भरतेनात्पना चाहं शपे ते मनुजाधिप । यथा नान्येन तुष्येयमृते रामविवासनात् Rām; when used without an object it generally governs the instr. of the thing and dat. of the person by which or whom the oath is taken; सत्यं शपामि ने पादपंकजस्पर्शेन K.; Ghaṭ. 22; अशप्त निह्नुवानाऽसौ सीतायै स्मरमोहितः Bk. 8. 74; प्रेम जिज्ञासमानाब्यस्ताब्योऽशप्सत कामिनः 8. 33; sometimes शप् governs a cognate accusative सहत्रशोऽसौ शपथानशप्यत् Bk. 3. 32. --3 To blame, scold, revile, abuse (with dat or by itself); द्विषद्भ्यश्चाशपस्तया Bk. 17. 4. प्रतिवाचमदत्त केशवः शपमानाय न चेदिभूभुजे Śi. 16 25. --Caus. (शापयति-ते) To bind by an oath, conjure; शापितोऽसि गोब्राह्मणकाम्यया Mk. 3; शापितासि मम लवंगिकावलोकितयोश्व जीवितेन यदि वाचा न कथयसि Māl. 8.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1032-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शप्, व्य, स्वीकारः । शप् करोति । इति सिद्धान्त- कौमुदी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-020-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शपःशप् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: शप (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शपः 📚 ➤ शपथ करना, सौगंध खाना, प्रतिज्ञा करना, श्राप देना, गाली देना
संस्कृत: आक्रोशे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शप् 📚पाणिनि द्वारा प्रयुक्त एक विकरण जो स्वादि गण में प्रयुक्त होता है । धा…🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें