🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:37:39 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शबलः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शबलः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शबलः

अर्थ: धब्वेदार, रंग-बिरंगा, चितकबरा

संस्कृत: नानावर्णाः · पर्याय: चित्र, किर्मीर, कल्माष, कर्बुर, शार

व्युत्पत्ति: शप् + अल, बश्च

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शबल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शबल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशबलःशबलौशबलाः
द्वितीयाशबलम्शबलौशबलान्
तृतीयाशबलेनशबलाभ्याम्शबलैः
चतुर्थीशबलायशबलाभ्याम्शबलेभ्यः
पञ्चमीशबलात् / शबलाद्शबलाभ्याम्शबलेभ्यः
षष्ठीशबलस्यशबलयोःशबलानाम्
सप्तमीशबलेशबलयोःशबलेषु
सम्बोधनहे शबलहे शबलौहे शबलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शबल
शबल
śabala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
चितकबरे (अनेक रंगों वाले) के नाम (1.5.18) चित्र · किर्मीर · कल्माष · एत · कर्बुर · शुक्ल · रंग
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शबल १ वि॰ [सं॰]
१. चितकबरा ।
२. रंग बिरंगा । चित्र विचित्र ।
२. अनेक हिस्सों में विभक्त (को॰) ।
३. किसी की अनुकृति पर बना हुआ । अनुकृत (को॰) ।
३. घालमेल किया हुआ । मिश्रित (को॰)!
४. विकृताकार । विकृत । विवर्ण (को॰) ।
५. आत । दुःखेत । पीड़ित (को॰) ।
शबल २ संज्ञा पुं॰
१. एक नाग का नाम ।
२. बौद्धों का एक प्रकार का धार्मिक कृत्य ।
३. अगिया घास । गंधतृण ।
४. चित्रक चितउर वृक्ष ।
५. अनेक प्रकार का रंग । विवधं वर्ण (को॰) ।
६. जल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शबल mf(आ, or ई)n. (also written शवल; cf. शबर above) variegated, brindled, dappled, spotted (in RV. x, 14, 10 applied to the two four-eyed watch-dogs of Yama), RV. &c. &c.
variegated by i.e. mixed or provided or filled with (instr. or comp.), Kāv.; Sarvad.
disfigured, disturbed, BhP. (see comp.)
शबल m. a variegated colour, W.
N. of a serpent-demon, MBh.
of a man (v.l. for शबर), Cat.
शबल (आ) or (ई) f., see below
शबल n. water (cf. शबर), W.
a partic. religious observance of the Buddhists, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1052,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शब(व)ल a. 1 Spotted, brindled, variegated; क्वचित्प्रभा चांद्रमसी तमोभिश्र्छायाविलीनैः शबलीकृतेव R. 13. 56, 5. 44; Mv. 7. 26. --2 Varied, divided into various parts. --3 Articulate; imitative. --लः A variegated colour. --ला, --ली 1 A spotted or brindled cow. --2 The cow of plenty or Kāmadhenu q. v. --लं Water.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1032-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श(ब)वलः, पुं, (शप आक्रोशे + “शपेर्ब्बश्च ।” उणा० १ । १०७ । इति कलः बश्चान्तादेशः ।) कर्व्वुरवर्णः । तद्वति, त्रि । इत्यमरः ॥ (यथा, भागवते । ३ । २३ । २४ । “अङ्गञ्च मलपङ्केन संछन्नं शवलस्तनम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-037-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शबलःशबल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शबलः 📚 ➤ धब्वेदार, रंग-बिरंगा, चितकबरा
संस्कृत: नानावर्णाः · पर्याय: चित्र, किर्मीर, कल्माष, कर्बुर, शार

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शबल 📚चितकबरा🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शबल
चितकबरे (अनेक रंगों वाले) के नाम (१.५.१८) — चित्र, किर्मीर, कल्माष, एत, कर्बुर, शुक्ल, रंग

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें