🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:17:02 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शयालुः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शयालुः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शयालुः

अर्थ: निद्रालु, तन्द्रालु, आलसी

संस्कृत: निद्राशीलः · पर्याय: स्वप्नज्, निद्रालु

व्युत्पत्ति: शी + आलुच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शयालु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. शयालु (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शयालु (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशयालुःशयालूशयालवः
द्वितीयाशयालुम्शयालूशयालून्
तृतीयाशयालुनाशयालुभ्याम्शयालुभिः
चतुर्थीशयालवेशयालुभ्याम्शयालुभ्यः
पञ्चमीशयालोःशयालुभ्याम्शयालुभ्यः
षष्ठीशयालोःशयाल्वोःशयालूनाम्
सप्तमीशयालौशयाल्वोःशयालुषु
सम्बोधनहे शयालोहे शयालूहे शयालवः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शयालु
शयालु
śayālu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सोने के स्वभाव वाला (3.1.33) स्वप्नज् · निद्रालु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शयालु १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह जिसे नींद आई हो । निद्रालु ।
२. अजगर ।
३. कुत्ता ।
४. श्रृगाल । गीदड़ । सियार ।
शयालु २ वि॰ निद्रालु । निद्राशील । शयित [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शयालु mfn. sleepy, inclined to sleep, sluggish slothful, Pañcar.; Śiś.
शयालु m. a dog, L.
a jackal, L.
the boa snake, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1056,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शयालु a. [शी-आलुच्] Sleepy, slothful; हंति नोपशयस्थोपि शयालुर्मृगयुर्मृगान् Śi. 2. 80. --लुः 1 A kind of snake, the boa-constrictor. --2 A dog. --3 A jackal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1034-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शयालु त्रि० शी--आलुच् । निद्राशीले अमरः । २ अजगरे, ३ कुक्कुरे च पु० हारा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5085,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शयालुः, त्रि, (शयनशीलः । शी + “शोङो ग्रहणं कर्त्तव्यम् ।” ३ । २ । १५८ । इत्यस्य वार्त्तिकोक्त्या आलुच् ।) निद्रालुः । इत्यमरः ॥ (यथा, माघे । २ । ८० । “उपायमास्थितस्यापि नश्यन्त्यर्थाः प्रमाद्यतः । हन्ति नोपशयस्थोऽपि शयालुर्मृगयुर्मृगान् ॥”)
शयालुः, पुं, (शी + आलुच् ।) अजगरः । कुकरः । इति हारावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-027-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शयालुःशयालु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: शयालु (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शयालुः 📚 ➤ निद्रालु, तन्द्रालु, आलसी
संस्कृत: निद्राशीलः · पर्याय: स्वप्नज्, निद्रालु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शयालु 📚वह जिसे नींद आई हो । निद्रालु🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शयालु
सोने के स्वभाव वाला (३.१.३३) — स्वप्नज्, निद्रालु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • शयालु = शय + आलु कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें