🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:01:13 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शयितम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शयितम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शयितम्

अर्थ: सोने वाला, विश्रान्त, सुप्त

संस्कृत: स्वप्ने · पर्याय: निद्राण

अंग्रेज़ी: to sleep

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शयित (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: शी + क्त
  2. शयित (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: शी + क्त
  3. शयित (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: शी + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — शयित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशयितःशयितौशयिताः
द्वितीयाशयितम्शयितौशयितान्
तृतीयाशयितेनशयिताभ्याम्शयितैः
चतुर्थीशयितायशयिताभ्याम्शयितेभ्यः
पञ्चमीशयितात् / शयिताद्शयिताभ्याम्शयितेभ्यः
षष्ठीशयितस्यशयितयोःशयितानाम्
सप्तमीशयितेशयितयोःशयितेषु
सम्बोधनहे शयितहे शयितौहे शयिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — शी (अदादिगण) · अर्थ: सोना, शयन करना (स्वप्ने)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमशेतेशयातेशेरते
मध्यमशेषेशयाथेशेध्वे
उत्तमशयेशेवहेशेमहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): शेते · लिट् (आत्मने.): शिश्ये · लुट् (आत्मने.): शयिता · लृट् (आत्मने.): शयिष्यते · लोट् (आत्मने.): शेताम् · लङ् (आत्मने.): अशेत · विधिलिङ् (आत्मने.): शयीत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): शयिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अशयिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अशयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: शयन · ण्वुल्: शायकः · तृच्: शयिता · यत्: शेयः · तव्य: शयितव्यः · अनीयर्: शयनीयः · क्त: शयितः · क्तवतु: शयितवान् · शानच्: शयानः · क्त्वा: शयित्वा · ल्यप्: प्रशय्य · तुमुन्: शयितुम् · णमुल्: शायम् · क्तिन्: शीति · क्वसु: शिशीवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शयित
शयित
śayita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सोया हुआ (3.1.33) निद्राण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शयित १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अजगर ।
२. लिसोड़ा । श्लेष्मांतक ।
३. निद्रा । नींद (को॰) ।
४. सोने का स्थान (को॰) ।
शयित २ वि॰
१. सोया हुआ । निद्रित ।
२. लेटा हुआ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शयित mfn. reposed, lying, sleeping, asleep, MBh.; Kāv. &c.
शयित m. the plant Cordia Myxa, W.
शयित n. the place where any one has lain or slept, Kāś. on Pāṇ. ii, 3, 68.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1056,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शयित p. p. [शी-कर्तरि क्त] 1 Sleeping, reposed, asleep. --2 Lying down. --तं Sleep, sleeping.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1034-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शयित त्रि० शो--कर्त्तरि क्त । १ निद्रिते । भावे--क्त । नि द्रायां न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5085,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शयितः, त्रि, (शी + क्तः ।) निद्रालुः । इत्यमरः ॥ (कृतशयनः । यथा, कथासरित्सागरे । ५६ । १८७ । “तयोः स्नपितयोः स्वामि भुञ्जे भोजितयो- स्तयोः । शये शयितयोस्तेन ज्ञानमीदृग्विधं मम ॥”) वसन्तकुसुमे, पुं । यथा, -- “वसन्तकुसुमः शेलुः शयितो द्विजकुत्सितः ॥” इति शब्दमाला ॥ शयने, क्ली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-027-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शयित" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शयितम्शयित (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: शी + क्त 📚
अन्य सम्भावना: शयित (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: शी + क्त | शयित (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: शी + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शयितम् 📚 ➤ सोने वाला, विश्रान्त, सुप्त
संस्कृत: स्वप्ने · पर्याय: निद्राण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शयित 📚अजगर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शयित
सोया हुआ (३.१.३३) — निद्राण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • शयितम्: शी + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें