🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:58:30 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शरभः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शरभः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शरभः

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: मृगभेदः · पर्याय: कृष्णसार, रुरु, न्यङ्कु, रङ्कु, शम्बर

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शरभ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शरभ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशरभःशरभौशरभाः
द्वितीयाशरभम्शरभौशरभान्
तृतीयाशरभेणशरभाभ्याम्शरभैः
चतुर्थीशरभायशरभाभ्याम्शरभेभ्यः
पञ्चमीशरभात् / शरभाद्शरभाभ्याम्शरभेभ्यः
षष्ठीशरभस्यशरभयोःशरभाणाम्
सप्तमीशरभेशरभयोःशरभेषु
सम्बोधनहे शरभहे शरभौहे शरभाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शरभ
शरभ
śarabha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गन्धर्व, शरभ, राम, सृमर, गवय (नीलगाय), शश (खरगोश) आदि (2.5.12) गन्धर्व · राम · सृमर · गवय · शश
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शरभ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. राम को सेना का एक यूथ- पति बंदर । उ॰—ऋषभ शरभ अरु नील गवाक्षहु गँधमादन हू पाँची ।—रघुराज (शब्द॰) ।
२. टिड्डा ।
३. हाथी का बच्चा ।
४. विष्णु ।
५. ऊँट ।
६. एक प्रकार का पक्षी ।
७. आठ पैरोंवाला एक कल्पित मृग । कहते हैं, यह सिंह से भी अधिक बलवान् होता है ।
८. एक वृत्त का नाम जिसके प्रत्येक चरण में ४ नगण और १ सगण होता है । इसे 'शशिकला' और 'पणिगुण' भी कहते हैं ।
९. दोहे का एक भेद जिसमें बीस गुरु और आठ लघु मात्राएँ होती हैं
१०. शेर । सिंह ।
११. दनुज के एक पुत्र का नाम ।
१२. महाभारत के अनुसार एक नाग का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शरभ m. a kind of deer or (in later times) a fabulous animal (supposed to have eight legs and to inhabit the snowy mountains; it is represented as stronger than the lion and the elephant; cf. अष्ट-पद् and महा-स्कन्धिन्), AV. &c. &c.
a young elephant, L.
a camel, L.
a grasshopper (= शलभ), W.
a locust, ib.
a kind of metre, Col.
N. of Viṣṇu, MW.
of an Upaniṣad (cf. शरभोपनिषद्)
of an Asura, MBh.
of two serpent-demons, ib.
of various men, RV.; MBh. &c.
of a son of Śiśu-pāla, MBh.
of brother of Śakuni, ib.
of a prince of the Aśmakas, Hcar.
of a monkey in Rāma's army, R.
(pl.) N. of a people, MBh. (B. शबर)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1057,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शरभः [शॄ-अभच् Uṇ. 3. 122] 1 A young elephant. --2 A fabulous animal said to have {8} legs and to be stronger than a lion; शरभकुलमजिह्मं प्रोद्धरत्यंबु कूपात् Rs. 1. 23; अष्टपादः शरभः सिंहघाती Mb. --3 A camel. --4 A grass-hopper. --5 A locust.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1035-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शरभ पु० शृ--अभच् । “अष्टपादूर्द्धनयन ऊर्द्ध्वपादचतुष्टयः” इत्युक्तलक्षणे १ मृगभेदे अमरः । २ करभे, ३ वानरभेदे अमरः । ३ उष्ट्रे च जटा० । ४ शिशुपालपुत्रभेदे भा० आश्व० ८३ अ० । ५ दानबभेदे मा० आ० ६५ अ० । “अष्टपादूर्द्धनयनः शरभो वनगोचरः । तं सिंहं हन्तुमागच्छन्मुनेस्तस्य निवेशनम् । तं मुनिः शरभ- [] ञ्चक्रे वलोत्कटमरिन्दमम् । ततः स शरभो वन्यो मुनेः शरभमग्रतः । दृष्ट्वा बलिनमत्युग्रं द्रुतं सम्प्राद्रवद्व- नात् । स एवं शरभस्थाने संन्यस्तो मुनिना तदा । मुनेः पार्श्वगतो नित्यं शरभः सुखमाप्तवान् । ततः शरभस- न्त्रस्ताः सर्वे मृगगणास्तदा । दिशः सम्प्राद्रवन् राजन्! भयाज्जीवितकाङ्क्षिणः । शरभोऽप्यतिसंहृष्टो नित्यं प्राणिवधे रतः । फलमूलाशनं कर्त्तुं नैच्छत् स पिशिता- शनः । ततो रुधिरतर्षेण वलिना शरभोऽन्वितः । इयेष तं मुनिं हन्तुमकृतज्ञः श्वयोनिजः । ततस्तेन तपः- शक्त्या विदिती ज्ञानचक्षुषा । विज्ञाय स महाप्राज्ञो मुनिःश्वानं तमुक्तवान् । श्वा त्वं द्वीपित्वमापन्नो द्वीपी व्याघ्रत्वमागतः । व्याघ्रान्नागो मदपदुर्नागः सिंहत्वमा- गतः । सिंहस्त्वं वलमापन्नो भूयः शरभतां गतः । मया स्नेहपरीतेन विसृष्टो नकुलान्वयः । यस्मादेवम- पापं मां पाप! हिंसितुमिच्छसि । तस्मात् श्वयोनि- मापन्नः श्वैव त्वं हि भविष्यसि । ततो मुनिजनद्वेष्टा दुष्टात्मा प्राकृतोऽबुधः । ऋषिणा शरमः शप्तस्तद्रूपं पुन- राप्तवान्” भा० शा० ११७ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5086-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शर(ल)भः, पुं, (शृणाति हिनस्तीति । शॄ हिंसा- याम् + “कॄशॄशलिकलिगर्दिभ्योऽभच् ।” उणा० ३ । १२२ । इति अभच् ।) मृगेन्द्रविशेषः । इत्यमरः ॥ तत्पर्य्यायः । महामृगः २ महा- स्कन्धी ३ महामनाः ४ अष्टपादः ५ महासिंहः ६ मनस्वी ७ पर्व्वताश्रयः ८ । इति राज- निर्घण्टः ॥ अस्य लक्षणं यथा, -- “अष्टपादूर्द्ध्वनयन ऊर्द्ध्वपादचतुष्टयः । तं सिंहं हन्तुमागच्छन्मुनेस्तस्य निवेशनम् ॥” इति महाभारतम् । १२ । ११७ । १२ ॥ करभः । (यथा, ऋतुसंहारे । १ । २३ । “भ्रमति गवययूथः सर्व्वतस्तोयमिच्छन् शरभकुलमजिह्मं प्रोद्धरत्यम्बु कूपात् ॥”) वानरविशेषः । इति मेदिनी ॥ उष्ट्रः । इति जटाधरः ॥ (विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ५२ । “अतुलः शरभो भीमः समयज्ञो हविहरिः ॥” दनुपुत्रविशेषः । यथा, तत्रैव्र । १ । ६५ । २६ । “शरभः शलभश्चैव सूर्य्याचन्द्रमसौ तथा । एते ख्याता दनोर्व्वंशे दानव्राः परिकीर्त्तिताः ॥” नागविशेषः । यथा, तत्रैव । १ । ५७ । ११ । “विहङ्गः शरभो मेदः प्रमोदः संहता- पनः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-029-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शरभ" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शरभःशरभ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शरभः 📚 ➤ राम को सेना का एक यूथ- पति बंदर उमा-कोश
संस्कृत: मृगभेदः · पर्याय: कृष्णसार, रुरु, न्यङ्कु, रङ्कु, शम्बर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शरभ 📚राम को सेना का एक यूथ- पति बंदर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शरभ

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें