🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:41:50 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शरम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शरम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शरम्

अर्थ: पानी

संस्कृत: गुन्द्रः, बाणः · पर्याय: गुन्द्र, तेजनक

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शर (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. शर (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. शर (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशरःशरौशराः
द्वितीयाशरम्शरौशरान्
तृतीयाशरेणशराभ्याम्शरैः
चतुर्थीशरायशराभ्याम्शरेभ्यः
पञ्चमीशरात् / शराद्शराभ्याम्शरेभ्यः
षष्ठीशरस्यशरयोःशराणाम्
सप्तमीशरेशरयोःशरेषु
सम्बोधनहे शरहे शरौहे शराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शर
शर
śara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बाण के और नाम (2.8.87) कलम्ब · मार्गण · पत्री · रोप · इषु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वाण । तीर । नाराच ।
२. सरकंडा । सरई ।
३. सरपत । रामशर ।
४. दूध की मलाई ।
५. दही की मलाई ।
६. सामुद्रिक के अनुसार शरीर में का एक चिह्न ।
७. उशीर । खस ।
८. भाले का फल । उ॰—मूआ है मरि जाहुगे, बिन शर थोथे भाल ।—कबीर (शब्द॰) ।
९. चिता । उ॰—सूहो पैन्हि पी सँग सुहागिन बधू ह्वै लीजो सुख के समूहै बैठि सेज पै कि शर पै ।—देव (शब्द॰) ।
१०. हिंसा
११. पाँच की संख्या ।
१२. पुराणानुसार एक असुर का नाम ।
१३. जल (को॰) ।
१४. कुश नाम की घास (को॰) ।
शर २ संज्ञा पुं॰ [अ॰]
१. उपद्रव । शरारत । झगड़ा । बखेड़ा ।
२. बदी । बुराई । उ॰—रहो कायम अपस इकरार ऊपर; खयाले कतल में लिए दीन का शर ।—दक्खिनी॰, पृ॰ ३४० ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शर m. (fr. √ शॄ ‘to rend’ or ‘destroy’) a sort of reed or grass, Saccharum Sara (used for arrows), RV. &c. &c.
an arrow, shaft, MuṇḍUp.; Mn.; MBh. &c.
N. of the number ‘five’ (from the 5 arrows of the god of love), VarBṛS.
(in astron.) the versed sine of an arc (accord. to Āryabh. also ‘the whole diameter with subtraction of the versed sine’)
a partic. configuration of stars (when all the planets are in the 4th, 5th, 6th, and 7th houses), VarBṛS.
the upper part of cream or slightly curdled milk (v.l. सर), ĀpŚr.; Car.
mischief, injury, hurt, a wound, W.
N. of a son of Ṛcatka, RV.
of an Asura, Hariv. (v.l. शुक)
शर n. water (see शर-वर्ष and ˚षिन्)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1056,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शरः [शॄ-अच्] 1 An arrow, a shaft; क्व च निशितनिपाता वज्रसाराः शरास्ते Ś. 1. 10. --2 A kind of white reed or grass; शरकांडपांडुगंडस्थला M. 3. 8; मुखंन सीता शरपाडुरेण R. 14. 26: Śi. 11. 30. --3 The cream of slightly curdled milk, cream --4 Hurt, injury, wound. --5 The number ‘five.’ --रं Water. --Comp. --अग्र्यः an excellent arrow. --अब्यासः, --आघातः archery. --असनं, --आस्यं an arrow shooter, a bow; शरासनं नेषु विकृष्यतामिदं Ś. 6. 28; R. 3. 52; Ku. 3. 64. --अक्षेपः flight of arrows. --आरोपः, --आवापः a bow. --आश्रयः a quiver. --अहत a. struck by an arrow. --इषीका an arrow. --इष्टः the mango tree. --अओघः a shower or multi tude of arrows. --कांडः {1} a reedstalk. {2} a shaft of an arrow. --घातः shooting with arrows, archery. --जं fresh butter. --जः N. of Kārtikeya. --जन्मन् m. an epithet of Kārtikeya; R. 3. 23. --जालं a multitude or dense mass of arrows. --धिः a quiver. --पातः an arrow's flight. ˚स्थानं a bow-shot. --पुंखः, पुंखा the feathered end of an arrow. --प्रवेगः a swift arrow. --फलं the blade or barb of an arrow. --भंगः N. of a sage whom Rāma visited in the Daṇḍaka forest; R. 13. 45. --भूः N. of Kārtikeya. --भृष्टिः f. the point of an arrow. --मल्लः a bow-man, an archer. --वनं (वणं) a thicket of reeds; Me. 45. ˚उद्भवः, ˚भवः epithets of Kārtikeya. --वर्षः a shower or volley of arrows. --वाणिः {1} the head of an arrow. {2} an archer. {3} a maker of arrows. {4} a footsoldier. --वृष्टिः f. a shower of arrows. --व्रातः a mass or multitude of arrows. --संधानं taking aim with an arrow; शरसंधानं नाटयति Ś. 1. --सबाध a. covered with arrows: U. 4. 29. --स्तंबः a clump of reeds.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1035-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शर न० शॄ--अच् । १ जले २ वाणे ३ दधिदुग्धाग्रसारे पु० मेदि० ४ इषुसाधने तृणभेदे पु० । “भद्रमुञ्जः शरो वाणस्तेजनश्चक्षुवेष्टनः । मुञ्जो मुञ्जातको वाणः स्थूल- दर्भः सुमेधसः । नुञ्जद्वयन्तु मधुरं तुवरं शिशिरं तथा । दाहतृष्णाविसर्पास्रमूत्रवस्त्यक्षिरोगजित् । दोषत्रय- हरं वृष्यं मेखलासूपयुज्यते” भावप्र० । भावे अप् । ५ हिंसायाम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5085,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शरं, क्ली, (शॄ + अप् ।) जलम् । इति मेदिनी ॥
शरः, पुं, (शॄणात्यनेनेति । शॄ गि हिंसे + “ऋदो रप् ।” ३ । ३ । ५७ । इति अप् ।) बाणः । इत्यमरः ॥ (यथा, रघुः । १ । ६१ । “तव मन्त्रकृतो मन्त्रैर्दूरात् प्रशमितारिभिः । प्रत्यादिश्यन्त इव मे दृष्टलक्ष्यभिदः शराः ॥”) दध्यग्रभागः । इति मेदिनी ॥ दुग्धशरस्य नामान्तरम् । सन्तालिकः । दधिशरस्य नामा- न्तरम् । दधिसारः । दधिस्नेहः । कट्टरञ्च । इति रत्नमालादयः ॥ तृणविशेषः । काँडा इति हिन्दी भाषा । (यथा, महाभारते । १ । १३८ । १५ । “आचार्य्यः कलसाज्जातो द्रोणः शस्त्रभृतां- वरः । गौतमस्यान्ववाये च शरस्तम्बाच्च गौतमः ॥”) तत्पर्य्यायः । इषुः २ काण्डः ३ बाणः ४ मुञ्जः ५ तेजनः ६ गुन्द्रकः ७ । इति रत्नमाला ॥ उत्- कटः ८ शायकः ९ क्षुरः १० इक्षुप्रः ११ क्षुरिकापत्रः १२ विशिखः १३ । अस्य गुणाः । मधुरत्वम् । सतिक्तत्वम् । कोष्णत्वम् । कफ- श्रान्तिमदापहत्वम् । बलवीर्य्यकारित्वम् । नित्यं निषेवितञ्चेत् किञ्चिद्वातकारित्वञ्च । इति राज- निर्घण्टः ॥ अपि च । “भद्रमुञ्जः शरो बाणस्तेजनश्चक्षुवेष्टनः । मुञ्जो मुञ्जातको वाणः स्थूलदर्भः सुमेधसः ॥ मुञ्जद्वयन्तु मधुरं तुवरं शिशिरं तथा । दाहतृष्णाविसर्पास्रमूत्रवस्त्यक्षिरोगजित् । दोषत्रयहरं वृष्यं मेखलासूपयुज्यते ॥” इति भावप्रकाशः ॥ उशीरः । महापिण्डीतरुः । इति च राज- निर्घण्टः ॥ हिंसा । इति शॄधात्वर्थदर्शनात् ॥ (ज्योतिषोक्तपञ्चमाङ्कः । यथा, साहित्यदर्पणे । ४ । २६४ । “वेदखाग्निशराः शुद्धैरिषुवाणाग्निसायकाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-027-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शर" आता है (19)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शरम्शर (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: शॄ + अच्)
अन्य सम्भावना: शर (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | शर (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शरम् 📚 ➤ पानी
संस्कृत: गुन्द्रः, बाणः · पर्याय: गुन्द्र, तेजनक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शर 📚वाण । तीर । नाराच🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शर
सरकण्डा (२.४.१६२) — गुन्द्र, तेजनक
बाण के और नाम (२.८.८७) — कलम्ब, मार्गण, पत्री, रोप, इषु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • शरम्: शॄ + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें