🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:12:55 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शरारती

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शर-+आरती

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आरती

अर्थ: विराम, रोक

संस्कृत: उपरमणम् · पर्याय: अवरति, विरति, उपराम

व्युत्पत्ति: आ+रम्+क्तिन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आरति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. आरति (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. आरति (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आरति (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआरतिःआरतीआरतयः
द्वितीयाआरतिम्आरतीआरतीः
तृतीयाआरत्याआरतिभ्याम्आरतिभिः
चतुर्थीआरतये / आरत्यैआरतिभ्याम्आरतिभ्यः
पञ्चमीआरतेः / आरत्याःआरतिभ्याम्आरतिभ्यः
षष्ठीआरतेः / आरत्याःआरत्योःआरतीनाम्
सप्तमीआरतौ / आरत्याम्आरत्योःआरतिषु
सम्बोधनहे आरतेहे आरतीहे आरतयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आरति
आरति
ārati
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
रुकना/विरक्ति (3.2.37) अवरति · विरति · उपराम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आरति १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. विरक्ति । विराग । स्थगन । रोक ।
२. दे॰ आर्ति ।
३. हठ । जिद । उ॰—साँझहिं ते अति ही बिरु- झान्यौ चंदहिं देखि करी अति आरति ।—सूर॰, १० ।२०० ।
४. अनीति । उ॰—नंदघरनि ब्रजनारि बिचारति । ब्रदहिं बसत सब जनम सिरानौ ऐसी करि न आरति ।—सूर॰, १० ।४२९ ।
आरति २ पु संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ आर्ति] मनोरथ । इच्छा । उ॰—मोको आत्मनिवेदन करवाइए और मेरी आरति पूरन करिए ।—दो सौ बावन॰, भा॰२, पृ॰ १६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आरतिः f. 1 Cessation, stopping. --2 Waving lights before an image (Mar. आरती).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0254-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आरति स्त्रो आ + रम--क्तिन् । १ उपरमे, २ निवृत्तौ च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0795,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आरतिः, स्त्री, (आङ् + रम् + क्तिन् ।) विरतिः । नि- वृत्तिः । इत्यमरः ॥ (उपरमः, नीराजनम् ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-188-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शर-आरतीसमास: शर + आरति द्वन्द्व (सम्भावित — द्विवचन)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: आरति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: आरति (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | आरति (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शरआरती 📚शर 📚आरति ➤ शर (पानी) + आरति (विराम, रोक)
संस्कृत: उपरमणम् · पर्याय: अवरति, विरति, उपराम

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शर 📚वाण । तीर । नाराच🟠🔵🟣🟢🟤
आरति 📚विरक्ति । विराग । स्थगन । रोक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शर
सरकण्डा (२.४.१६२) — गुन्द्र, तेजनक
बाण के और नाम (२.८.८७) — कलम्ब, मार्गण, पत्री, रोप, इषु
आरति
रुकना/विरक्ति (३.२.३७) — अवरति, विरति, उपराम

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
शरारतीशर + आरतीदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

  • शर-आरती = शर + आरती द्वन्द्व (सम्भावित — द्विवचन)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • आरती: आ+रम्+क्तिन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें