🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:27:34 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शलम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शलम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शलम्

अर्थ: साही का कांटा

संस्कृत: शल्यरोमाणि · पर्याय: शलली, शलल

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. शल (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. शल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. शल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शल (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशलम्शलेशलानि
द्वितीयाशलम्शलेशलानि
तृतीयाशलेनशलाभ्याम्शलैः
चतुर्थीशलायशलाभ्याम्शलेभ्यः
पञ्चमीशलात् / शलाद्शलाभ्याम्शलेभ्यः
षष्ठीशलस्यशलयोःशलानाम्
सप्तमीशलेशलयोःशलेषु
सम्बोधनहे शलहे शलेहे शलानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शल
शल
śala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उसके काँटे (2.5.8) शलली · शलल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कंस के एक मल्ल का नाम । उ॰—और मल्ल मारे शल तोशल बहुत गए सब भाज ।—सूर (शब्द॰) ।
२. ब्रह्मा ।
३. ऊँट ।
४. एक प्रकार का वृक्ष ।
५. शल्यराज का एक नाम । विशेष दे॰ शल्यराज ।
६. भाला ।
७. साही का काँटा । उ॰—ठीक, यहाँ पर शल्य छोड़कर शल गया । नाम रहे पर काम बराबर चल गया ।—साकेत, पृ॰ १३७ ।
८. श्रृंगी या भृंगी जो शिव के परिषद् हैं ।
९. धृतराष्ट्र के एक पुत्र का नाम ।
११. वासुकी के वंश के एक नाग का नाम ।
शल २ वि॰ [अ॰ शल्ल] निश्चेष्ट । सुन्न । जो हिलाया न जा सके । उ॰—हाथ लट जाय, शल हथेली हो । उँगलिया पोर पोर कट जावें ।—चुभते॰, पृ॰ ३९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शल mfn. (connection with above very doubtful) = द्रवण-समर्थ, Nir., Sch.
शल m. a staff, TBr.
a dart, spear, L.
a kind of animal, Pañcar. (accord. to L. ‘a camel’ or ‘an ass’)
= क्षेत्रभिद्, L.
= विधि, L.
N. of Bhṛṅgi (one of Śiva's attendants), L.
of Brahmā, W.
of a serpent-demon, MBh.
of a son of Dhṛtarāṣṭra, ib.
of a son of Soma-datta, ib.
of a son of Parīkṣit, ib.
of a son of Śuna-hotra, Hariv.
शल m. or n. the quill of a porcupine, L.
शल m. a partic. measure of length (cf. त्रि-, पञ्चश्˚. &c.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1058,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शलः [शल्-घञ्] 1 A dart, spear. --2 A stake. --3 N. of शृंणि an attendant of Śiva. --4 N. of Brahman. --5 A camel. --लं The quill of a porcupine (m. also according to some).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1036-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शल चालने भ्वा० आत्म० सक० सेट् । शलते अशलिष्ट । अशलिढ्व(ध्व)म् शेले
शल गतौ भ्वा० पर० सक० सेट् । शलति अशालीत् । ज्वलादि० शलः शालः ।
शल श्लाघायां चु० आत्म० सक० सेट् । शालयते अशीशलत ।
शल वेगे भ्वा० पर० सक० सेट् । शलति अशालीत् ।
शल न० शल--अच् । १ शल्लकीलोम्नि (सजारुकाँटा) अमरः २ शृङ्गिणि ३ क्षेत्रभेदे ४ ब्रह्मणि च पु० मेदि० ५ कुन्तास्त्रे त्रिका० ६ उष्ट्रे पुंस्त्री० हेमच० स्त्रियां ङीष् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5089,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शल, वेगे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-पर०- सक०-सेट् ।) शलति । इति दुर्गादासः ॥
शल, क ङ श्लाघे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा०- आत्म०-सक०-सेट् ।) क ङ, शालयते पण्डितं धीरः । इति दुर्गादासः ॥
शल, ङ चलने । स्तृतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-आत्म०-अक०-सक०-च-सेट् ।) ङ, शलते । चलनं कम्पः । स्तृतिरिह संवरणम् । इति दुर्गादासः ॥
शल, ज गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- पर०-सक०-सेट् ।) ज, शालः शलः । इति दुर्गादासः ॥
शलं, क्ली, (शल + “ज्वलितिकसन्तेभ्यो णः ।” ३ । १ । १४० । इति णः ।) शल्लकीलोम । सजारु- कांटा इति भाषा । तत्पर्य्यायः । शलली २ शललम् ३ । इत्यमरः ॥
शलः, पुं, शललम् । भृङ्गी । क्षेत्रभेदः । ब्रह्मा । इति मेदिनीशब्दरत्नावल्यौ ॥ कुन्तास्त्रम् । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ उष्ट्रः । इति हेमचन्द्रः ॥ (वासुकिवंशीयसर्पविशेषः । यथा, महाभारते । १ । ५७ । ५ । “कोटिशो मानसः पूर्णः शलः पालो हलीमकः ॥” शन्तनुराजपुत्त्रः । यथा, भागवते । ९ । २२ । १८ । “शलश्च शन्तनोरासीत् गङ्गायां भीष्म आत्म- वान् ।” शल्यराजः । यथा, भागवते । १ । १५ । १६ । “नप्तृत्रिगर्त्तशलसैन्धववाह्लिकाद्यैः ॥” कंसामात्यः । यथा, तत्रैव । १० । ३६ । २१ । “ततो मुष्टिकचाणूरशलतोशलकादिकान् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-034-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शलम्शल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: शल् + अच्)
अन्य सम्भावना: शल (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | शल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शलम् 📚 ➤ साही का कांटा
संस्कृत: शल्यरोमाणि · पर्याय: शलली, शलल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शल 📚कंस के एक मल्ल का नाम🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शल
उसके काँटे (२.५.८) — शलली, शलल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • शलम्: शल् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें