🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:14:26 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शल
śala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उसके काँटे (2.5.8) शलली · शलल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कंस के एक मल्ल का नाम । उ॰—और मल्ल मारे शल तोशल बहुत गए सब भाज ।—सूर (शब्द॰) ।
२. ब्रह्मा ।
३. ऊँट ।
४. एक प्रकार का वृक्ष ।
५. शल्यराज का एक नाम । विशेष दे॰ शल्यराज ।
६. भाला ।
७. साही का काँटा । उ॰—ठीक, यहाँ पर शल्य छोड़कर शल गया । नाम रहे पर काम बराबर चल गया ।—साकेत, पृ॰ १३७ ।
८. श्रृंगी या भृंगी जो शिव के परिषद् हैं ।
९. धृतराष्ट्र के एक पुत्र का नाम ।
११. वासुकी के वंश के एक नाग का नाम ।
शल २ वि॰ [अ॰ शल्ल] निश्चेष्ट । सुन्न । जो हिलाया न जा सके । उ॰—हाथ लट जाय, शल हथेली हो । उँगलिया पोर पोर कट जावें ।—चुभते॰, पृ॰ ३९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शल mfn. (connection with above very doubtful) = द्रवण-समर्थ, Nir., Sch.
शल m. a staff, TBr.
a dart, spear, L.
a kind of animal, Pañcar. (accord. to L. ‘a camel’ or ‘an ass’)
= क्षेत्रभिद्, L.
= विधि, L.
N. of Bhṛṅgi (one of Śiva's attendants), L.
of Brahmā, W.
of a serpent-demon, MBh.
of a son of Dhṛtarāṣṭra, ib.
of a son of Soma-datta, ib.
of a son of Parīkṣit, ib.
of a son of Śuna-hotra, Hariv.
शल m. or n. the quill of a porcupine, L.
शल m. a partic. measure of length (cf. त्रि-, पञ्चश्˚. &c.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1058,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शलः [शल्-घञ्] 1 A dart, spear. --2 A stake. --3 N. of शृंणि an attendant of Śiva. --4 N. of Brahman. --5 A camel. --लं The quill of a porcupine (m. also according to some).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1036-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शल चालने भ्वा० आत्म० सक० सेट् । शलते अशलिष्ट । अशलिढ्व(ध्व)म् शेले
शल गतौ भ्वा० पर० सक० सेट् । शलति अशालीत् । ज्वलादि० शलः शालः ।
शल श्लाघायां चु० आत्म० सक० सेट् । शालयते अशीशलत ।
शल वेगे भ्वा० पर० सक० सेट् । शलति अशालीत् ।
शल न० शल--अच् । १ शल्लकीलोम्नि (सजारुकाँटा) अमरः २ शृङ्गिणि ३ क्षेत्रभेदे ४ ब्रह्मणि च पु० मेदि० ५ कुन्तास्त्रे त्रिका० ६ उष्ट्रे पुंस्त्री० हेमच० स्त्रियां ङीष् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5089,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शल, वेगे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-पर०- सक०-सेट् ।) शलति । इति दुर्गादासः ॥
शल, क ङ श्लाघे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा०- आत्म०-सक०-सेट् ।) क ङ, शालयते पण्डितं धीरः । इति दुर्गादासः ॥
शल, ङ चलने । स्तृतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-आत्म०-अक०-सक०-च-सेट् ।) ङ, शलते । चलनं कम्पः । स्तृतिरिह संवरणम् । इति दुर्गादासः ॥
शल, ज गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- पर०-सक०-सेट् ।) ज, शालः शलः । इति दुर्गादासः ॥
शलं, क्ली, (शल + “ज्वलितिकसन्तेभ्यो णः ।” ३ । १ । १४० । इति णः ।) शल्लकीलोम । सजारु- कांटा इति भाषा । तत्पर्य्यायः । शलली २ शललम् ३ । इत्यमरः ॥
शलः, पुं, शललम् । भृङ्गी । क्षेत्रभेदः । ब्रह्मा । इति मेदिनीशब्दरत्नावल्यौ ॥ कुन्तास्त्रम् । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ उष्ट्रः । इति हेमचन्द्रः ॥ (वासुकिवंशीयसर्पविशेषः । यथा, महाभारते । १ । ५७ । ५ । “कोटिशो मानसः पूर्णः शलः पालो हलीमकः ॥” शन्तनुराजपुत्त्रः । यथा, भागवते । ९ । २२ । १८ । “शलश्च शन्तनोरासीत् गङ्गायां भीष्म आत्म- वान् ।” शल्यराजः । यथा, भागवते । १ । १५ । १६ । “नप्तृत्रिगर्त्तशलसैन्धववाह्लिकाद्यैः ॥” कंसामात्यः । यथा, तत्रैव । १० । ३६ । २१ । “ततो मुष्टिकचाणूरशलतोशलकादिकान् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-034-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें