🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:00:33 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शवशय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शव-+शय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शय

अर्थ: लेटने वाला, सोने वाला

संस्कृत: हस्तः · पर्याय: पञ्चशाख, पाणि, हस्त, कर

व्युत्पत्ति: शी + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. शय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशयःशयौशयाः
द्वितीयाशयम्शयौशयान्
तृतीयाशयेनशयाभ्याम्शयैः
चतुर्थीशयायशयाभ्याम्शयेभ्यः
पञ्चमीशयात् / शयाद्शयाभ्याम्शयेभ्यः
षष्ठीशयस्यशययोःशयानाम्
सप्तमीशयेशययोःशयेषु
सम्बोधनहे शयहे शयौहे शयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शय
शय
śaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शय १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शय्या ।
२. सर्प । साँप ।
३. निद्रा । नींद । उ॰—दृगों में ज्योति है, शय है, हृदय में स्पंद है, भय है ।— अर्चना, पृ॰ १०७ ।
४. पण ।
५. हाथ ।
६. लंबाई की एक माप (को॰) ।
७. बद्दुआ । शाप (को॰) ।
८. भर्त्सना (को॰) ।
शय २ वि॰ लेटनेवाला । सोनेवाला (विशेषतः समास में, जैसे दिवा- शय, उत्तानशय) ।
शय ३ संज्ञा स्त्री॰ [अ॰, फ़ाशै]
१. वस्तु । पदार्थ । चीज ।
२. भूत । प्रेत । आसेब । जैसे,—इस मकान में कोई शय है ।
शय ४ संज्ञा स्त्री॰ [फ़ा॰ शह]दे॰ शह ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शय mf(आ)n. (fr. √ 1. शी) lying, sleeping, resting, abiding (ifc. after adv. or subst. in loc. case or sense; see अधः-श्˚, कुशे-श्, गिरि-श्˚ &c.)
शय m. sleep, sleeping, Dhātup. xxiv, 60 (cf. दिवा-श्˚)
a bed, couch (see वीर-श्˚)
a snake (accord. to some, the boa constrictor), L.
a lizard, chameleon, L.
the hand (= हस्त, also as a measure of length), VarBṛS.; Naiṣ.; KātyŚr., Sch.
= पण, L.
abuse, imprecation, L. (prob. w.r. for शप)
pl. N. of a people, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1055,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शय a. (या, --यी f.) [शी-अच्] Lying down, sleeping (usually at the end of comp.); रात्रिजागरपरो दिवाशयः R. 19. 34; so उत्तानशय, पार्श्वशय, वृक्षेशय, बिलेशय &c. --यः 1 Sleep. --2 A bed, couch. --3 A hand. --4 A snake, especially the boa. --5 Abuse, imprecation, curse. --6 A stake.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1034-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शय पु० शी--अच् । १ हस्ते अमरः । २ सर्पे ३ शय्यायां मेदि० ४ निद्रायां ५ पणे च विश्वः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5084,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शयः, पुं, (शेते सर्व्वमस्मिन्निति प्रायो वस्तुनः करा- धीनत्वात् । शी + पुंसीति घः ।) हस्तः । इत्य- मरः ॥ शय्या । सर्पः । इति मेदिनी ॥ निद्रा । पणः । इति विश्वः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-024-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शव-शयसमास: शव + शय तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: शय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: शि + अच्)
अन्य सम्भावना: शय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शवशय 📚शव 📚शय ➤ शव (लाश, मुर्दा शरीर) + शय (लेटने वाला, सोने वाला)
संस्कृत: हस्तः · पर्याय: पञ्चशाख, पाणि, हस्त, कर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शव 📚मृत शरीर । प्राणरहित देह । लाश । मुर्दा । विशेष—इस शब्द का प्रयोग केवल…🟠🔵🟣🟢🟤
शय 📚शय्या🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शव
शय
हाथ (२.६.८२) — पंचशाख, पाणि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • शवशय = शव + शय तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • शय: शि + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें