🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:59:23 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शारीरक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शारीरक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शारीरक

अर्थ: शरीर सम्बन्धी

व्युत्पत्ति: शरीर + कन् + अण् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शारीरक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. शारीरक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शारीरक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशारीरकःशारीरकौशारीरकाः
द्वितीयाशारीरकम्शारीरकौशारीरकान्
तृतीयाशारीरकेणशारीरकाभ्याम्शारीरकैः
चतुर्थीशारीरकायशारीरकाभ्याम्शारीरकेभ्यः
पञ्चमीशारीरकात् / शारीरकाद्शारीरकाभ्याम्शारीरकेभ्यः
षष्ठीशारीरकस्यशारीरकयोःशारीरकाणाम्
सप्तमीशारीरकेशारीरकयोःशारीरकेषु
सम्बोधनहे शारीरकहे शारीरकौहे शारीरकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शारीरक
शारीरक
śārīraka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शारीरक १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ शारीरकी]
१. शरीर से उत्पन्न ।
२. शरीर से संबंधित (को॰) ।
३. मूर्तिमान् । शरीरधारी (को॰) ।
शारीरक २ संज्ञा पुं॰
१. मूर्तिमान् जीव ।
२. दे॰ 'शारीरक भाष्य' ।
शारीरक भाष्य संज्ञा पुं॰ [सं॰] शंकराचार्य का किया हुआ ब्रह्मसूत्र का भाष्य ।
शारीरक सूत्र संज्ञा पुं॰ [सं॰] वेदव्यास का बनाया हुआ वेदांतसूत्र ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शारीरक mfn. bodily, corporeal &c. (= शारीर)
शारीरक n. the soul or embodied spirit or the doctrine inquiring into its nature, MW.
= -सूत्र, Vedāntas.
N. of an Upaniṣad (cf. ˚कोपनिषद्) and of a medical wk. by Śrī-mukha
du. bodily joy and pain, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1066,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शारीरक a. (की f.) 1 Relating to the body, corporeal. --2 Incorporate, [] embodied (as the soul). --कं 1 The embodied spirit. --2 The inquiry into the nature of that spirit (a term applied to the Bhāṣya of Śankarāchārya on the Brahma-sūtras). --Comp. --सूत्रं the aphorisms of the Vedānta philosophy.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1041-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शारीरकं, क्ली, (शरीरमेव शारीरं कुत्सितत्वात् तन्निवासी शारीरको जीवस्तमधिकृत्य कृतो ग्रन्थः । शारीरक + अण् ।) वेदव्यासकृतवेदान्त- मीमांसासूत्रम् । यथा । तथा च वयमस्यां शारीरकमीमांसायां प्रदर्शयिष्यामः । वेदान्त- मीमांसाशास्त्रस्य व्याचिख्यासितस्येदमादिमं सूत्रम् । अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति । इति शङ्कर- भाष्यम् ॥ (शरीरमेव शरीरकं तत्र भवम् । शरीरक + अण् । शरीरभवे, त्रि । यथा, भागवते । ३ । ३१ । १९ । “पश्यत्ययं धियणया ननु सप्तवध्रिः शारीरके दमशरीर्य्यपरः स्वदेहे ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-059-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शारीरकशारीरक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: शारीरक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शारीरक 📚 ➤ शरीर सम्बन्धी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शारीरक 📚शरीर से उत्पन्न🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • शारीरक: शरीर + कन् + अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें