🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:52:04 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शालीनः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शालीनः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शालीनः

अर्थ: विनीत, लज्जाशील, शर्मीला, लज्जालु

संस्कृत: पर्याय: अधृष्ट

व्युत्पत्ति: शाला + खञ्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शालीन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शालीन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशालीनःशालीनौशालीनाः
द्वितीयाशालीनम्शालीनौशालीनान्
तृतीयाशालीनेनशालीनाभ्याम्शालीनैः
चतुर्थीशालीनायशालीनाभ्याम्शालीनेभ्यः
पञ्चमीशालीनात् / शालीनाद्शालीनाभ्याम्शालीनेभ्यः
षष्ठीशालीनस्यशालीनयोःशालीनानाम्
सप्तमीशालीनेशालीनयोःशालीनेषु
सम्बोधनहे शालीनहे शालीनौहे शालीनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शालीन
शालीन
śālīna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
संकोची (3.1.26) अधृष्ट
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शालीन १ वि॰ [सं॰]
१. जो धृष्ट या उद्दंड न हो । विनीत । नम्र ।
२. जिसे लज्जा आती हो । सलज्ज ।
३. सदृश । समान । तुल्य ।
४. अच्छे आचार विचारवाला ।
५. शाला संबंधी ।
शालीन २ संज्ञा पुं॰
१. गृहस्थ ।
२. विनय । शालीनता । नम्रता ।
३. वह जो अयाचितवृत्ति हो [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शालीन mf(आ)n. having a fixed house or abode, settled, established, domestic, Āpast.; Baudh.
impotent (in a partic. manner), Nār.
shy, bashful, modest, Kāv.; Pur. (अम् ind., Naiṣ.)
like, resembling, W.
शालीन m. an opulent householder, one who devotes himself to household or worldly affairs, ib.
शालीन n. bashfulness, modesty, humility, (esp.) taking alms without begging, BhP.
शालीन &c. See p. 1067, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1067,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शालीन a. [शालाप्रवेशमर्हति, शाला-ख] 1 Modest, bashful, shy, retiring; निसर्गशालीनः स्त्रीजनः M. 4; R. 6. 81, 18. 17; Śi. 16. 83. --2 Like, resembling --नः A householder. ( शालीनीकृ ‘to make humble, humiliate’).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1042-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शालीन त्रि० शालामर्हति स्य । १ धृष्टे अलज्जे, अमरः । २ मिश्रेयायां स्त्री राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5104,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शालीनः, त्रि, (शालाप्रवेशनमर्हतीति । शाला + “शालीनकौपीने अधृष्टाकार्य्ययोः ।” ५ । २ । २० । इति खञ्प्रत्ययेन निपातनात् सिद्धम् ।) अधृष्टः । इत्यमरः ॥ (यथा, मार्कण्डेये । ४१ । ९ । “अथ नित्यं गृहस्थेषु शालीनेषु चरेद्यतिः ॥”) शालासम्बन्धी च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-066-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शालीन" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शालीनःशालीन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शालीनः 📚 ➤ विनीत, लज्जाशील, शर्मीला, लज्जालु
संस्कृत: पर्याय: अधृष्ट

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शालीन 📚जो धृष्ट या उद्दंड न हो । विनीत । नम्र🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शालीन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬