🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:01:34 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शाल्व

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शाल्व

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शाल्व

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: pl. (also written साल्व; cf. शल्व) N. of a people, GopBr.; MBh. &c. (mfn. ‘relating to the Śalvas’ g. कच्छादि)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शाल्व (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शाल्व (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशाल्वःशाल्वौशाल्वाः
द्वितीयाशाल्वम्शाल्वौशाल्वान्
तृतीयाशाल्वेनशाल्वाभ्याम्शाल्वैः
चतुर्थीशाल्वायशाल्वाभ्याम्शाल्वेभ्यः
पञ्चमीशाल्वात् / शाल्वाद्शाल्वाभ्याम्शाल्वेभ्यः
षष्ठीशाल्वस्यशाल्वयोःशाल्वानाम्
सप्तमीशाल्वेशाल्वयोःशाल्वेषु
सम्बोधनहे शाल्वहे शाल्वौहे शाल्वाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शाल्व
शाल्व
śālva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शाल्व संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शौभ राज्य के एक राजा का नाम । विशेष—महाभारत में लिखा है कि काशिराज की कन्याओं के हरणा के समय भीष्म के साथ इनका युद्ध हुआ था जिसमें ये हार गए थे । काशिराज की कन्या अंबा इन्हीं से विवाह करना चाहती थी, इसीलिये भीष्म ने अंबा को इनके पास भेज दिया पर इन्होंने अँबा को ग्रहण नहीं किया । ये शिशुपाल के बड़े मित्र थे । जब श्रीकृष्ण ने शिशुपाल को मार डाला, तब इन्होंने श्रीकृष्ण की हत्या करने के लिये द्वारका पर घेरा डाला था । इसी अवसर पर ये श्रीकृष्ण द्वार युद्ध में मारे गए थे ।
२. एक प्राचीन देश का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शाल्व m. pl. (also written साल्व; cf. शल्व) N. of a people, GopBr.; MBh. &c. (mfn. ‘relating to the Śalvas’ g. कच्छादि)
sg. a king of the Śālvas (mentioned among the enemies of Viṣṇu; cf. शाल्वारि below), MBh.; Hariv.; BhP.
शाल्व n. the fruit of the Śālva plant, Pāṇ. iv, 3, 166, Vārtt. 2, Pat. (v.l.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1068,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शाल्वः 1 N. of a country. --2 A king of Sālva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1042-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शाल्व पु० शाल--व । १ देशभेदे हेमच० । तस्य २ मृपे च भारते दृश्यम् ।
सा(शा)ल्व पु० ब० व० सौमदेशे । तेषां राजा अण् । तद्दे- शाधिपे नृपभेदे स च श्रीकृष्णेन हतः भा० व० १४ अ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5105,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शाल्वः, पुं, देशविशेषः । यथा, -- “शाल्वास्तु कारकुक्षीया मरवस्तु दशेरकाः ॥” इति हेमचन्द्रः ॥ राजविशेषः । इति महाभारतम् ॥ (भीष्मेण सहास्य युद्धवृत्तान्तो महाभारते आदिपर्व्वणि १०२ अध्याये तथा कृष्णेन सहास्य युद्ध- वृत्तान्तस्तत्रैव वनपर्व्वणि १५ अध्यायमारभ्य द्रष्टव्यः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-067-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शाल्वशाल्व (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शाल्व 📚 ➤ शौभ राज्य के एक राजा का नाम । विशेष—महाभारत में लिखा है कि काशिराज की … उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): pl. (also written साल्व; cf. शल्व) N. of a people, GopBr.; MBh. &c. (mfn. ‘relating to the Śalvas’ g. कच्छादि)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शाल्व 📚शौभ राज्य के एक राजा का नाम । विशेष—महाभारत में लिखा है कि काशिराज की …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें