🕉️ 23 November 2026, Monday · 12:44:21 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शावकम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शावकम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शावकम्

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: शिशुः · पर्याय: पोत, पाक, अर्भक, डिम्भ, पृथुक

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शावक (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. शावक (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: शव् + ण्वुल्
  3. शावक (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: शव् + ण्वुल्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शावक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशावकःशावकौशावकाः
द्वितीयाशावकम्शावकौशावकान्
तृतीयाशावकेनशावकाभ्याम्शावकैः
चतुर्थीशावकायशावकाभ्याम्शावकेभ्यः
पञ्चमीशावकात् / शावकाद्शावकाभ्याम्शावकेभ्यः
षष्ठीशावकस्यशावकयोःशावकानाम्
सप्तमीशावकेशावकयोःशावकेषु
सम्बोधनहे शावकहे शावकौहे शावकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शावक
शावक
śāvaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शावक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पाप । गुनाह ।
२. अपराध । कसूर ।
३. लोध वृक्ष ।
४. शबर स्वामीकृत भाष्य ।
५. एक तंत्र- ग्रंथ जो शिव का बनाया हुआ माना जाता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शावक m. the young of any animal, Kāv. (rarely applied to human beings, e.g. in मुनि-श्˚, a young Brāhman), VarBṛS.; Hit. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1068,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शावकः The young of any animal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1042-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शावकः, पुं, (शाव एव । स्वार्थे कन् ।) शिशुः । इत्यमरः ॥ (यथा, वृहत्संहितायाम् । ४८ । १३ । “दत्ताभयखगमूगशावकेषु तेष्वाश्रमेष्वथवा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-067-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "शावक" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शावकम्शावक (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: शव् + ण्वुल्)
अन्य सम्भावना: शावक (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: शव् + ण्वुल् | शावक (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: शव् + ण्वुल्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शावकम् 📚 ➤ पाप । गुनाह उमा-कोश
संस्कृत: शिशुः · पर्याय: पोत, पाक, अर्भक, डिम्भ, पृथुक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शावक 📚पाप । गुनाह🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शावक
बच्चा (२.५.४०) — पोत, पाक, अर्भक, डिम्भ, पृथुक, शिशु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • शावकम्: शव् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬