🕉️ 23 November 2026, Monday · 12:56:34 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शाश्वत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शाश्वत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शाश्वत

अर्थ: नित्य, सनातन, चिरस्थायी

संस्कृत: पर्याय: ध्रुव, नित्य, सदातन, सनातन, निज

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शाश्वत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. शाश्वत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शाश्वत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशाश्वतःशाश्वतौशाश्वताः
द्वितीयाशाश्वतम्शाश्वतौशाश्वतान्
तृतीयाशाश्वतेनशाश्वताभ्याम्शाश्वतैः
चतुर्थीशाश्वतायशाश्वताभ्याम्शाश्वतेभ्यः
पञ्चमीशाश्वतात् / शाश्वताद्शाश्वताभ्याम्शाश्वतेभ्यः
षष्ठीशाश्वतस्यशाश्वतयोःशाश्वतानाम्
सप्तमीशाश्वतेशाश्वतयोःशाश्वतेषु
सम्बोधनहे शाश्वतहे शाश्वतौहे शाश्वताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शाश्वत
शाश्वत
śāśvata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सदा रहने वाला (3.1.71) ध्रुव · नित्य · सदातन · सनातन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शाश्वत १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ शाश्वती]
१. जो सदा स्थायी रहे । कभी नष्ट न होनेवाला । नित्य ।
२. संपूर्ण । समस्त । सब (को॰) ।
शाश्वत २ संज्ञा पुं॰
१. देवव्यास ।
२. शिव ।
३. स्वर्ग ।
४. अंतरिक्ष ।
५. सूर्य (को॰) ।
६. एक कोशकार का नाम (को॰) ।
७. नित्यता । निरंतरता (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शाश्वत mf(ई)n. (fr. शश्वत्) eternal, constant, perpetual, all (शाश्वतीभ्यः समाभ्यः, शाश्वतीः समाः, or शाश्वतम्, for evermore, incessantly, eternally), VS. &c. &c.
about to happen, future, MW.
शाश्वत m. N. of Śiva, L.
of Vyāsa, L.
of a son of Śruta (and father of Su-dhanvan), VP.
of a poet and various other writers (esp. of a lexicographer, author of the Anekārtha-samuccaya)
शाश्वत n. continuity, eternity, MBh.
heaven, ether, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1068,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शाश्वत a. (ती f.) [शश्वद् भवः अण्] 1 Eternal, perpetual, everlasting; शाश्वतीः समाः Rām. (= U. 2. 5) ‘for eternal years’, ‘ever more’ 'for all time to come'; U. 5. 27; R. 14. 14. --2 All. --तः 1 N. of Śiva. --2 Of Vyāsa. --3 The sun. --तं Heaven. --तं ind. Eternally, perpetually, for ever.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1042-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शाश्वत त्रि० शथद् भवः अण् । सतते नित्ये अमरः स्त्रियां ङीष् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5105,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शाश्वतं, त्रि, (शश्वद्भवम् । शश्वत् + अण् ।) नित्यम् । इत्यमरः ॥ (यथा, रामायणे । १ । २ । १५ । “मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः । यत् क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥”) पारिभाषिकशाश्वतं यथा, -- “शाश्वतं देवपूजादि विप्रदानञ्च शाश्वतम् । शाश्वतं सगुणा विद्याः सुहृन्मित्रञ्च शाश्वतम् ॥” इति गारुडे नीतिसागरे १०९ अध्यायः ॥
शाश्वतः, पुं, वेदव्यासः । इति शब्दरत्नावली ॥ (शिवः । यथा महाभारते । १३ । १७ । ३२ । “प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च नियतः श्वाश्वतो ध्रुवः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-067-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शाश्वत" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शाश्वतशाश्वत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: शाश्वत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शाश्वत 📚 ➤ नित्य, सनातन, चिरस्थायी
संस्कृत: पर्याय: ध्रुव, नित्य, सदातन, सनातन, निज

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शाश्वत 📚जो सदा स्थायी रहे । कभी नष्ट न होनेवाला । नित्य🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शाश्वत
सदा रहने वाला (३.१.७१) — ध्रुव, नित्य, सदातन, सनातन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬