🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:38:20 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शाहबाज

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शा+अह्+अप्-+आज

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शा

अर्थ: पकाना, पकना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: पाके

अंग्रेज़ी: to cook

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: शै + अच्
  2. शा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: शै + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — शा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशाशेशाः
द्वितीयाशाम्शेशाः
तृतीयाशयाशाभ्याम्शाभिः
चतुर्थीशायैशाभ्याम्शाभ्यः
पञ्चमीशायाःशाभ्याम्शाभ्यः
षष्ठीशायाःशयोःशानाम्
सप्तमीशायाम्शयोःशासु
सम्बोधनहे शेहे शेहे शाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — शै (भ्वादिगण) · अर्थ: पकाना, पकना (पाके)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमशायतिशायतःशायन्ति
मध्यमशायसिशायथःशायथ
उत्तमशायामिशायावःशायामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: शायति · लिट्: शशौ · लुट्: शाता · लृट्: शास्यति · लोट्: शायतात् · लङ्: अशायत् · विधिलिङ्: शायेत् · आशीर्लिङ्: शायात् · लुङ्: अशासीत् · लृङ्: अशास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: शान · ण्वुल्: शायकः · तृच्: शाता · यत्: शेयः · तव्य: शातव्यः · अनीयर्: शानीयः · क्त: शातः · क्तवतु: शातवान् · शतृ: शायन् · स्य-शतृ: शास्यन् · क्त्वा: शात्वा · ल्यप्: प्रशाय · तुमुन्: शातुम् · णमुल्: शायम् · घञ्: शायः · क्तिन्: शाति · क्वसु: शशिवान्

अह्

अर्थ: निम्न अर्थों को प्रकट करने वाला निपात या अव्यय (क) स्तुति, (ख) वियोग, (ग) दृढ़संकल्प या निश्चय (घ) अस्वीकृति (च) प्रेषण तथा (छ) पद्धति या प्रथा की अवहेलना

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

आज

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: (fr. 1. अज॑), coming from or belonging to goats, produced by goats, ĀśvGṛ.; R.; Suśr.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. आज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आज (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआजःआजौआजाः
द्वितीयाआजम्आजौआजान्
तृतीयाआजेनआजाभ्याम्आजैः
चतुर्थीआजायआजाभ्याम्आजेभ्यः
पञ्चमीआजात् / आजाद्आजाभ्याम्आजेभ्यः
षष्ठीआजस्यआजयोःआजानाम्
सप्तमीआजेआजयोःआजेषु
सम्बोधनहे आजहे आजौहे आजाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सा
सा
sā
ⓘ "शा" ठीक इसी रूप में नहीं मिला — निकटतम शब्द दिखाया गया है।
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सा १ अव्य॰ [सं॰ सदृश्य, सह]
१. समान । तुल्य । सदृश । बराबर । जैसे,—उनका रंग तुम्ही सा है ।
२. एक प्रकार का मानसूचक शब्द । जैसे,—बहुत सा, थोड़ा सा, जरा सा ।
सा २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. गौरी । पार्वती ।
२. लक्ष्मी [को॰] ।
सा ३ संज्ञा पुं॰ संगीत के सात स्वरों में प्रथम स्वर । षड्ज का संक्षिप्त रुप ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सा f. N. of Lakṣmi or Gaurī
1. सा f. of 4. स, q.v.
2. सा f. of 6. स, q.v.
3. सा (weak form of √ सन्), giving, bestowing, granting (cf. अप्-, अश्व-सा &c.)
4. सा = √ सो, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1111,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सा 1 N. of Lakṣmī. --2 Of Pārvatī.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1112-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सा स्त्री सो--ड । १ गौर्य्यां २ लक्ष्म्याञ्च शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5269,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सा, स्त्री, गौरी । लक्ष्मीः । इति शब्दरत्ना- वली ॥ पूर्व्वोक्तपरामर्शविषयीभूता । प्रसिद्धा । इति स्त्रीलिङ्गतच्छब्दस्य प्रथमैकवचननिष्पन्ना । इति व्याकरणम् ॥ (यथा, साहित्यदर्पणे । “सङ्गमविरहविकल्पे वरमिह विरहो न सङ्गमस्तस्याः । सङ्गे सैव तथैका त्रिभुवनमपि तन्मयं विरहे ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-318-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शा" आता है (8)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शाशा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: शै + अच् 📚
अन्य सम्भावना: शा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: शै + अच्
अह्अव्ययम् 📚
अप्-आजसमास: अप् + आज तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: आज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: अज् + घञ्)
अन्य सम्भावना: आज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शा 📚 ➤ पकाना, पकना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: पाके

अह् 📚 ➤ निम्न अर्थों को प्रकट करने वाला निपात या अव्यय (क) स्तुति, (ख) वियोग, (ग) दृढ़संकल्प या निश्चय (घ) अस्वीकृति (च) प्रेषण तथा (छ) पद्धति या प्रथा की अवहेलना

अप्आज 📚अप् 📚आज ➤ अप् (पानी) + आज ((fr. 1. अज॑), coming from or belonging to goats, produced b…)
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): (fr. 1. अज॑), coming from or belonging to goats, produced by goats, ĀśvGṛ.; R.; Suśr.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शा 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें
अह् 📚नुत वि॰🟠🔵🟣
अप् 📚जल । पानी🟠🔵🟣🟢
आज 📚वर्तमान दिन में । जो दिन बीत रहा है उसमें । जैसे, —आज किसका मुँह देखा …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अप्
जल के नाम (१.१०.३) — वार्, वारि, सलिल, कमल, जल, पयस्, कीलाल, अमृत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
शाहबाजशा + अह्दीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)
शाहबाजअह् + अप्हल्-अच् संयोग —
शाहबाजअप् + आजजश्त्व झलां जशोऽन्ते (८.२.३९)

❖ समासः

  • अप्-आज = अप् + आज तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • शा: शै + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त
  • आज: अज् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें