🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:31:43 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शि

अर्थ: निद्रा, विश्राम

व्युत्पत्ति: शी + क्विप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. शा (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: शै + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशीश्यौश्यः
द्वितीयाशीम्श्यौशीः
तृतीयाश्याशीभ्याम्शीभिः
चतुर्थीश्यैशीभ्याम्शीभ्यः
पञ्चमीश्याःशीभ्याम्शीभ्यः
षष्ठीश्याःश्योःशीनाम्
सप्तमीश्याम्श्योःशीषु
सम्बोधनहे शिहे श्यौहे श्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शी
शी
śī
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. शी cl. 2. Ā. (Dhātup. xxiv, 22) शेते (with Guṇa throughout the pr. stem : thus, शये [in RV. also 3. sg.], शेषे &c., 3. pl. शेरते [in AV. also शेरे and Class. शयिरे]; Pot. शयीत, RV. &c.; Impv. शेताम् and शयाम्, AV.; impf. अशेत, ŚBr. &c., 3. pl. अशेरत [in RV. also अशेरन्], p. शयान, RV. &c.; Ved. and ep. also cl. 1. शयते, ˚ति; impf. अशयत् and अशायत, RV.; pf. शिश्ये, शिश्यिरे, Br.; p. Ved. शशयान, Class. शिश्यान; aor. अशयिष्ट Subj. शेषन्, RV.; fut. शयिता, Up., 2. sg. ˚तासे, ŚBr.; शयिष्यते, ˚ति, Br.; शेष्यते, ˚ति, MBh.; inf. शयध्यै, RV.; शयितुम्, MBh.; ind.p. शयित्वा, Up. &c.; -शय्य, Kāv.), to lie, lie down, recline, rest, repose, RV. &c. &c.; to remain unused (as Soma), TS.; to lie down to sleep, fall asleep, sleep, GṛŚrS.; MBh. &c.; (with पत्ये) to lie down to a husband (for sexual intercourse), Pat.; (मदनेन-√ शी = ‘to be impotent’), VarBṛS. : Pass. शय्यते Gr. (aor. अशायि, ib., pr.p. once in MBh. शीयत्) : Caus. शाययति, ˚ते (aor. अशीशयत्), to cause to lie down, lay down, put, throw, fix on or in (loc.), MBh.; Kāv. &c.; to cause to lie down, allow to rest or sleep, Bhaṭṭ.; Rājat.; BhP. : Desid. शिशयिषते, to wish to rest or sleep, Daś. : Intens. शाशय्यते, शेशयीति, शेशेति Gr. [cf. Gk. κεῖσθαι, ‘to lie’; κοίτη, ‘a bed’.]
2. शी mfn. (ifc.) lying, resting (see जिह्म-, मध्यम-शी, &c.)
शी f. sleep, repose, L.
devotion, tranquillity, L.
3. शी (connected with √ 2. शद्; cf. Pāṇ. vii, 3, 78) cl. 4. Ā. शीयते, to fall out or away, disappear, vanish, TBr.; Bhaṭṭ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1077,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शी {c2c} A. (शेते, शयित; pass. शय्यते; desid. शिशयिषते) 1 To lie, lie down, recline, rest; इतश्च शरणर्थिनः शिखरिणां गणाः शेरते Bh. 2. 76. --2 To sleep (fig. also); किं निःशंके शेषे शेषेवयसः समागतो मृत्युः । अथवा सुखं शयीथा निकटे जागर्ति जाहवी जननी Bv. 4. 30; Bh. 3. 79; Ku. 5. 12. --3 [] To rest, repose. --Caus. (शाययति-ते) 1 To cause to sleep or lie down; पार्श्वे शायय रावणं Bk. 8. 83. --2 To allow to rest or repose.
शी 1 Sleep, repose. --2 Tranquillity.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1047-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शी शयने अदा० आत्म० अक० सेट् । शेते शेरते अशयिष्ट । ञीत् वर्त्तमाने क्त शयितः । शयित्वा ।
शी स्त्री शी--भावे क्विप् । १ शयने २ शान्तौ च शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5122,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शी, ङ ल ञि स्वप्ने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदा०- आत्म०-अक०-सेट् । ङ ल, शेते । ञि, शयि- तोऽस्ति । मण्डपे शयामीति गणकृतानित्यत्वात् परस्मैपदे शपोऽलुग्भावे चेति रमानाथः । वस्तुतस्तु शेते शयः पश्चात् शय इवाचरतीति क्वौ साध्यम् । इति दुर्गादामः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-109-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शिशी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: शा (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: शै + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शि 📚 ➤ निद्रा, विश्राम

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शी 📚cl. 2. Ā. (Dhātup. xxiv, 22) शेते (with Guṇa throughout the pr. stem …🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • शि: शी + क्विप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें