🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:15:01 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शिखी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शिखी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शिखी

अर्थ: शिखा अस्त्यस्य इनि नुकीला

संस्कृत: मयूरः, अग्निः · पर्याय: मयूर, बर्हिण, बर्हिन्, नीलकण्ठ, भुजङ्गभुज्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शिखिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. शिखिन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शिखिन् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशिखीशिखिनौशिखिनः
द्वितीयाशिखिनम्शिखिनौशिखिनः
तृतीयाशिखिनाशिखिभ्याम्शिखिभिः
चतुर्थीशिखिनेशिखिभ्याम्शिखिभ्यः
पञ्चमीशिखिनःशिखिभ्याम्शिखिभ्यः
षष्ठीशिखिनःशिखिनोःशिखिनाम्
सप्तमीशिखिनिशिखिनोःशिखिषु
सम्बोधनहे शिखिन्हे शिखिनौहे शिखिनः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शिखिन्
शिखिन्
śikhin
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शिखिन् mfn. having a tuft or lock of hair on the top of the head, AV.; Gaut.; MBh. &c.
one who has reached the summit of knowledge, BrahmUp.
proud, MW.
शिखिन् m. a peacock, RPrāt.; Yājñ.; MBh. &c.
a cock, L.
Ardea Nivea (a kind of heron or crane), L.
a bull, L.
a horse, L.
‘having flame’, fire or the fire-god, Gṛhyās.; Yājñ.; MBh. &c.
the number ‘three’ (from the three sacred fires), VarBṛS.
a lamp, L.
a comet, VarBṛS.
N. of Ketu (the personified descending node), VP.
a mountain, L.
a tree, L.
Carpopogon Pruriens, L.
Trigonella Foenum Graecum, L.
a kind of potherb (= सितावर), L.
an arrow, L.
a Brāhman, L.
a religious mendicant, W.
N. of a serpent-demon, MBh.
of Indra under Manu Tāmasa, Pur.
of the second Buddha, Lalit.; Kāraṇḍ. (cf. MWB. 136 n. 1; 516)
of a Brahmā (with Buddhists), Lalit.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1071,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शिखिन् a. [शिखा अस्त्यस्य इनि] 1 Pointed. --2 Crested, tufted. --3 [] Proud. --m. 1 A peacock; उष्णालुः शिशिरे निषोदति तरोर्मूलालवाले शिखी V. 2. 23, 4. 8; Pt. 1. 151; Śi. 4. 5. --2 Fire; रिपुरिव सखी संवासोयं शिखीव हिमानिलः Gīt. 7; Pt. 4. 110; R. 19. 54; Śi. 15. 7. --3 A cock. --4 An arrow. --5 A tree. --6 A lamp. --7 A bull. --8 A horse. --9 A mountain. --10 A Brāhmaṇa. --11 A religious mendicant. --12 N. of Ketu. --13 The number ‘three’. --14 The Citraka tree. --Comp. --कंठं, --ग्रीवं blue vitriol. --ध्वजः {1} an epithet of Kārtikeya. {2} smoke. --पिच्छं, --पुच्छं a peacock's tail. --यूपः an antelope. --वर्वकः a gourd. --वाहनः an epithet of Kārtikeya. --शिखा {1} a flame. {2} a peacock's crest.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1044-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शिखिन् पु० शिखा अस्त्यस्य इनि । १ मयूरे २ वह्नौ ३ चित्र- कवृक्षे अमरः । ४ केतुग्रहे ५ कुक्कुटे ६ वृक्षे ७ वृषे ८ शरे च मेदि० । ९ अश्वे हेमच० १० अजलोम्नि रत्नमा० ११ पर्वते १२ ब्राह्मणे १३ सितावरे १४ मेथिकायां राजनि० १५ शि खायुक्ते त्रि० १६ मयूरशिखावृक्षे राजनि० स्त्री ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5107,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शिखीशिखिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: शिखिन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शिखी 📚 ➤ शिखा अस्त्यस्य इनि नुकीला
संस्कृत: मयूरः, अग्निः · पर्याय: मयूर, बर्हिण, बर्हिन्, नीलकण्ठ, भुजङ्गभुज्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शिखिन् 📚mfn. having a tuft or lock of hair on the top of the head, AV.; Gaut.;…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें