🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:43:18 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शिरः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शिरः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शिरः

अर्थ: निपातः" सिर

संस्कृत: शिरः, गजमस्तकौ, शिखरम् · पर्याय: अग्र, शिखर

व्युत्पत्ति: शृ + असुन्, निपातः (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शिरस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. शिरस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. शिरस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. शिर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शिरस् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशिरःशिरसीशिरांसि
द्वितीयाशिरःशिरसीशिरांसि
तृतीयाशिरसाशिरोभ्याम्शिरोभिः
चतुर्थीशिरसेशिरोभ्याम्शिरोभ्यः
पञ्चमीशिरसःशिरोभ्याम्शिरोभ्यः
षष्ठीशिरसःशिरसोःशिरसाम्
सप्तमीशिरसिशिरसोःशिरस्सु / शिरःसु
सम्बोधनहे शिरःहे शिरसीहे शिरांसि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शिरस्
शिरस्
śiras
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
वृक्ष का शिखर (2.4.12) अग्र · शिखर
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शिरस् n. (prob. originally शरस् = करस्; and connected with करङ्क, q.v.) the head, skull (acc. with √ दा, ‘to give up one's head i.e. life’; with √ धृ, or √ वह्, ‘to hold up one's head, be proud’; with Caus. of √ वृत् or with उप-√ स्था, ‘to hold out the head’, ‘acknowledge one's self guilty’, see शिरोपस्थायिन्; instr. with √ ग्रह्, √ धा, √ धृ, वि-√ धृ, √ भृ, √ वह्, or √ कृ, ‘to hold or carry or place on the head, receive deferentially’; instr. with √ गम्, अभि-√ गम्, प्र-√ ग्रह्, √ या, प्र-णम् [√ नम्], नि-√ पत्, प्र-णि-√ पत्, ‘to touch with the head, bow or fall down before’; loc. with √ कृ or नि-√ धा, ‘to place on one's head’; loc. with √ स्था, ‘to be on or stand over a person's head, stand far above [gen.]’), RV. &c. &c.
the upper end or highest part of anything, top, peak, summit, pinnacle, acme, MBh.; Kāv. &c.
the forepart or van (of an army), Śiś.
the beginning (of a verse), VarBṛS.
(ifc.) the head, leader, chief, foremost, first (of a class), BhP.
N. of the verse आपो ज्योतिर् आपो ऽमृतम्, Baudh.; Viṣṇ. &c.
of a Sāman (also with इन्द्रस्य), ĀrṣBr.; Lāṭy.
of a mountain, Buddh.
शिरस् [cf. शीर्षन्; Gk. κέρας, κάρη &c.; Lat. cerebrum for ceresrum, cornu; Germ. hirni, Hirn; Eng. horn.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1072,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शिरस् n. [शॄ-असुन् निपातः Uṇ. 4. 193] 1 The head; शिरसा श्लाघते पूर्वं (गुणं) परं (दोषं) कंठे नियच्छति Subhāṣ. --2 Skull. --3 A peak, summit, top (as of a mountain); हिमगौरैरचलाधिपः शिरोभिः Ki. 5. 17; Śi. 4. 54. --4 The top of a tree. --5 The head or top of anything; शिरसि मपीपटलं दधाति दीपः Bv. 1. 74. --6 Pinnacle, acme, highest point. --7 Front, forepart, van (as of an army); पुत्रस्य ते रणशिरस्ययमग्रयायी Ś. 7. 26; U. 5. 3. --8 Chief, principal, head (usually at the end of comp.). --Comp. --अस्थि n. (शिरोस्थि) the skull. --कपालिन् m. an ascetic who carries about a human skull. --गृहं ( शिरोगृहं) a room on the top of a house, turret, garret. --ग्रहः (शिरोग्रहः) affection of the head, head-ache. --छदः, --छेदनं (शिरश्छेदः &c.) beheading, decapitation. --तापिन् m. an elephant. --त्रं, --त्राणं {1} a helmet; च्युतैः शिरस्त्रैश्चषकोत्तरेव R. 7. 49, 66; अपनीतशिरस्त्राणाः 4. 64. {2} a headdress. --धरा, --धिः (शिरोधरा --धि) the neck; Śi. 4. 52, 5. 65. --पीडा headache. --प्रणामः bending the head. --प्रावरणं a turban. --फठः the cocoanut tree. --भूषणं (शिरोभूषणं) an ornament for the head. --मणिः (शिरोमणिः) {1} a jewel worn on the head. {2} a crest-jewel. {3} a title of respect conferred on learned men. --मर्मन् m. (शिरोमर्मन्) a hog. --मालिन् m. (शिरोमालिन्) an epithet of Śiva. --रत्नं (शिरोरत्नं) a jewel worn on the head. --रुजा (शिरोरुजा) head-ache. --रुह् m. --रुहः ( शिरोरुह्रुहः) (also शिरसिरुह्-हः) the hair of the head; Rs. 1. 4, Ku. 5. 9; R. 15. 16. --वर्तिन् a. (शिरोवर्तिन्) being at the head. (--m.) a chief, any one at the head of affairs. --वल्ली ( शिरोवल्ली) the crest of a peacock. --वृत्तं (शिरोवृत्तं) pepper. --वेष्टः, वेष्टनं ( शिरोवेष्ट्रः-ष्टनं) a head-dress, turban. --शूलं head-ache. --स्थः leader, chief. --हारिन् m. (शिरोहारिन्) an epithet of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1045-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शिरस् न० शॄ--असुन् नि० । १ मस्तके २ शिखरे अमरः । ३ प्रधाने ४ सेनाग्रे मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5109,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शिरःशिरस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: शिरस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | शिरस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शिरः 📚 ➤ निपातः" सिर
संस्कृत: शिरः, गजमस्तकौ, शिखरम् · पर्याय: अग्र, शिखर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शिरस् 📚n. (prob. originally शरस् = करस्; and connected with करङ्क, q.v.) the …🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शिरस्
सिर (२.६.९६) — उत्तमांग, शीर्ष, मूर्धा, मस्तक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • शिरः: शृ + असुन्, निपातः (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें