🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:18:47 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शीघ्रः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शीघ्रः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शीघ्रः

अर्थ: फुर्तीला, त्वरित, सत्वर

संस्कृत: पर्याय: त्वरित, लघु, क्षिप्र, अर, द्रुत

व्युत्पत्ति: शिङ्घ् + रक्, नि .

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शीघ्र (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शीघ्र (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशीघ्रःशीघ्रौशीघ्राः
द्वितीयाशीघ्रम्शीघ्रौशीघ्रान्
तृतीयाशीघ्रेणशीघ्राभ्याम्शीघ्रैः
चतुर्थीशीघ्रायशीघ्राभ्याम्शीघ्रेभ्यः
पञ्चमीशीघ्रात् / शीघ्राद्शीघ्राभ्याम्शीघ्रेभ्यः
षष्ठीशीघ्रस्यशीघ्रयोःशीघ्राणाम्
सप्तमीशीघ्रेशीघ्रयोःशीघ्रेषु
सम्बोधनहे शीघ्रहे शीघ्रौहे शीघ्राः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शीघ्र
शीघ्र
śīghra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अब 'शीघ्र' के नाम — शीघ्र, त्वरित, लघु, क्षिप्र, अर, द्रुत — (1.1.79)
'शीघ्र' आदि शब्द जब किसी वस्तु के विशेषण न हों (क्रिया-विशेषण हों) तो (1.1.82)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शीघ्र १ क्रि॰ वि॰ [सं॰] बिना बिलंब । बिना देर के । चटपट । तुरंत । जल्द ।
शीघ्र २ संज्ञा पुं॰
१. लामज्जक या लामज नामक तृण ।
२. भागवत के अनुसार कुरुवंशीय अग्निवर्ण के पुत्र का नाम ।
३. वायु । हवा ।
४. वह अंतर जो पृथ्वी के दो भिन्न भिन्न स्थानों से ग्रहों के देखने में होता है ।
५. चक्रांग ।
शीघ्र कर्म संज्ञा पुं॰ [सं॰] ग्रह सयोग की गणना [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शीघ्र mf(आ)n. (of doubtful derivation) quick, speedy, swift, rapid (˚घ्रम् ind. and ˚घ्रेण ind. quickly, rapidly, fast), VS.; MBh.; Kāv. &c.
शीघ्र m. N. of a son of Agni-varṇa, Hariv.; Pur.
N. of Vāyu, the wind, L.
शीघ्र n. (in astron.) conjunction (accord. to other ‘parallax’)
the root of Andropogon Muricatus, L.
= चक्राङ्ग, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1077,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शीघ्र a. Quick, rapid, speedy; बिब्रन्मणिं मंडलचारशीघ्रः V. 5. 2; शीघ्रकृत्यं ‘urgent business’; Pt. 3. 170. --घ्रः Conjunction (in astr.). --घ्रं ind. Quickly, swiftly, rapidly. --Comp. --उच्चः conjunction (in astr.). --कारिन् a. expeditions, quick. --कोपिन् a. choleric, irascible. --चेतनः a dog. --बुद्धि a. acute, sharp-witted. --लंघन a. going rapidly, swift of foot; Ghaṭ. 8. --वेधिन m. a good archer.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1047-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शीघ्र न० शिघि--रक् पृषो० । १ विलम्बाभावे २ त्वरिते च ३ तद्वति त्रि० अमरः । ४ दन्तीवृक्षे स्त्री राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5122,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शीघ्रं, क्ली, (शिङ्घति व्याप्नोतीति । शिघ व्याप्तौ + रक्प्रत्ययेन साधु ।) विलम्बाभावः । तत्- पर्य्यायः । त्वरितम् २ लघु ३ क्षिप्रम् ४ अरम् ५ द्रुतम् ६ सत्वरम् ७ चपलम् ८ तूर्णम् ९ अवि- लम्बितम् १० आशु ११ । अव्ययाः शीघ्र- वाचकाः यथा । स्राक् १२ झटिति १३ अञ्जसा १४ अह्राय १५ सपदि १६ द्राक् १७ मंक्षु १८ । इत्यमरः ॥ तद्वैदिकपर्य्यायः । नु १ मक्षु २ द्रवत् ३ ओषम् ४ जीराः ५ जूर्णिः ६ शूर्त्ताः ७ शूघ- नाशः ८ शीभम् ९ तृषु १० तूयम् ११ तूर्णिः १२ अजिरम् १३ भुरण्युः १४ शु १५ आशुः १६ प्राशः १७ तूतुजिः १८ तूतुजानः १९ तुज्यमानासः २० अज्वाः २१ साचिवित् २२ द्युगत् २३ ताजत् २४ तरणिः २५ वात- रम्हा २६ । इति षड्विंशतिः क्षिप्रनामानि इति वेदनिघण्टौ । २ । १५ ॥ लामज्जकम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (पुं, कुशवशौयाग्निवर्णस्य पुत्त्रः । यथा, भागवते । ९ । १२ । ५ । “सुदर्शनोऽथाग्निवर्णः शीघ्रस्तस्य मरुः सुतः ॥”) शीघ्रविशिष्टे, त्रि । इत्यमरः ॥ (यथा, महा- भारते । ३ । ६७ । ६ । “स त्वमातिष्ठ योगं तं येन शीघ्रा हया मम । भवेयुरश्वाध्यक्षोऽसि वेतनं ते शतं शताः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-109-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शीघ्र" आता है (26)
सपदि उसी समय । तुरंत । शीघ्र । जल्दहाली जल्दी । शीघ्र । यौ॰—हाली हाली=जल्दी जल्दी । शीघ्रता सेक्षिप्र शीघ्र । जल्दीचट जल्दी से । झट । तुरंत । फौरन । शीघ्र । यौ॰—चटपट । चट से = जल्दी से । श…अचिर शीघ्र । जल्दीप्राशु त्वारित । शीघ्र । तुरततूर्त तुरत । तत्काल । शीघ्रतरसा शीघ्रतूर्व तुरत । शीघ्रउताल पु क्रि॰ वि॰ जल्दी । शीघ्रचटपट शीघ्र । जल्दी । तुरंत । झटपट । तत्क्षण । तत्काल । फौरनटपाक पु † वि॰ टप से । शीघ्रतुरत शीघ्र । चटपट । तत्क्षणउतायल पु वि॰ जल्दी । शीघ्र । तेजशिताब जल्द । शीघ्रसट जटालघु मिलनो बिछुरन घनो ता बिच बैरिन लाज । द्दग अनुरागी भाव ते कहु कह करै इला…तुंद पेट । उदरसद्य आज हीआजकल इन दिनों । इस समय । वर्तमान दिनों में । जैसे—आजकल उनका मिजाज नहीं मिलत…जल्द कि्॰ वि॰सबार दे॰ 'सबेरा'खटाखट 'खट खट' का शब्दसिदौसी तड़के । मुँह अँधेरे । धुँधलकाहथाहथी एक हाथ से दूसरे के हाथ में बराबर जाते हुए । हाथोहाथहाथाहाथी एक हाथ से दूसरे हाथ में । हाथोंहाथ

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शीघ्रःशीघ्र (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शीघ्रः 📚 ➤ फुर्तीला, त्वरित, सत्वर
संस्कृत: पर्याय: त्वरित, लघु, क्षिप्र, अर, द्रुत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शीघ्र 📚बिना बिलंब । बिना देर के । चटपट । तुरंत । जल्द🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शीघ्र

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬