🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:07:15 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शीलय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शीलय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शीलय

अर्थ: धारण करना, पहचानना

संस्कृत: उपधारणे

अंग्रेज़ी: to wear, to recognize

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शील धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. शील धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)
  3. शील् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — शील (चुरादिगण) · अर्थ: धारण करना, पहचानना (उपधारणे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमशीलयतात् / शीलयताद् / शीलयतुशीलयताम्शीलयन्तु
मध्यमशीलय / शीलयतात् / शीलयताद्शीलयतम्शीलयत
उत्तमशीलयानिशीलयावशीलयाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: शीलयति · लट् (आत्मने.): शीलयते · लिट्: शीलयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): शीलयाञ्चक्रे · लुट्: शीलयिता · लुट् (आत्मने.): शीलयिता · लृट्: शीलयिष्यति · लृट् (आत्मने.): शीलयिष्यते · लोट्: शीलयतात् · लोट् (आत्मने.): शीलयताम् · लङ्: अशीलयत् · लङ् (आत्मने.): अशीलयत · विधिलिङ्: शीलयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): शीलयेत · आशीर्लिङ्: शील्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): शीलयिषीष्ट · लुङ्: अशिशीलत् · लुङ् (आत्मने.): अशिशीलत · लृङ्: अशीलयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अशीलयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: शीलन · ण्वुल्: शीलकः · तृच्: शीलयिता · यत्: शील्यः · तव्य: शीलयितव्यः · अनीयर्: शीलनीयः · क्त: शीलितः · क्तवतु: शीलितवान् · शतृ: शीलयन् · स्य-शतृ: शीलयिष्यन् · शानच्: शीलयमानः · क्त्वा: शीलयित्वा · ल्यप्: प्रशील्य · तुमुन्: शीलयितुम् · णमुल्: शीलम् · क्तिन्: शील्ति · क्वसु: शीलयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शील्
शील्
śīl
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
पवित्र आचरण 'शील' कहलाता है (1.7.28)
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. शील् (rather Nom. fr. शील below) cl. 1. P. शीलति (pf. शिशील &c.), to meditate, contemplate, Dhātup. xv, 16; to serve, worship, ib.; to act, do, practise, make, ib. : Caus. (or cl. 10. P. Dhātup. xxxv, 26) शीलयति (aor. अशिशीलत्), to do, make, practise repeatedly or exceedingly, be intent upon or engaged in (acc.), exercise, cultivate, Āpast.; MBh.; Kāv. &c.; to wear, put on Gīt.; to visit, frequent, Bhām. (cf. शीलित); to exceed, excel, Vop.
2. शील् m. N. of a man, Inscr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1079,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शील् {vI.v} {c1c} P. (शीलति) 1 To meditate, contemplate. --2 To serve, honour, worship. --3 To do, practise. {vII.v} {c10c} U. (शीलयति-ते) 1 To honour, worship. --2 To practise repeatedly, exercise, study, think of, ponder over; श्रुतिशतमपि भूयः शीलितं भारतं वा Bv. 2. 35; शीलयति मुनयः सुशीलतां Ki. 13. 43. --3 To put on, wear; चल सखि कुजं सतिमिरपुंजं शीलय नीलनिचीलं Gīt. 5. --4 To go to, visit, frequent; यदनुगमनाय निशि गहनमपि शीलितं Gīt. 7; स्मेरानता सपदि शीलय सौधमौलिं Bv. 2. 4. --WITH अनु, --परि to practise repeatedly, cultivate, think of; शश्वच्छ्रुतोऽसि मनसा परिशीलितोऽपि Rāj. P.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1048-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शीलयशील धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: शील धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक) | शील् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शीलय 📚 ➤ धारण करना, पहचानना
संस्कृत: उपधारणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शील् 📚(rather Nom. fr. शील below) cl. 1. P. शीलति (pf. शिशील &c.), to medita…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें