🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:09:49 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शुक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शुक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शुक

अर्थ: तोता

संस्कृत: ग्रन्थिपर्णम् · पर्याय: ग्रन्थिपर्ण, बर्हपुष्प, स्थौणेय, कुक्कुर

व्युत्पत्ति: शुक् + क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शुक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. शुक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शुक (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशुकम्शुकेशुकानि
द्वितीयाशुकम्शुकेशुकानि
तृतीयाशुकेनशुकाभ्याम्शुकैः
चतुर्थीशुकायशुकाभ्याम्शुकेभ्यः
पञ्चमीशुकात् / शुकाद्शुकाभ्याम्शुकेभ्यः
षष्ठीशुकस्यशुकयोःशुकानाम्
सप्तमीशुकेशुकयोःशुकेषु
सम्बोधनहे शुकहे शुकेहे शुकानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शुक
शुक
śuka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गठिवन (ग्रन्थिपर्ण) के नाम (2.4.132) ग्रन्थिपर्ण · बर्ह · पुष्प · स्थौणेय · कुक्कुर
तोता (2.5.24) कीर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शुक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. तोता । सुग्गा ।
२. एक प्रकार की गठिवन ।
३. सिरिस का पेड़ ।
४. सोना पाठा ।
५. लोध का वृक्ष ।
६. तालीशपत्र ।
७. भरभंडा । भरभाँड़ ।
८. रावण के एक दूत का नाम ।
९. व्यासदेव के पुत्र । विशेष दे॰ शुकदेव ।
१०. वस्त्र । कपड़ा ।
११. कपड़े का आँचल ।
१२. शिरस्त्राण । खोद (को॰) ।
१३. पंगड़ी । साफा ।
१४. महाभारत के अनुसार एक पौराणिक अस्त्र (को॰) ।
१५. एक वीर योद्धा (को॰) ।
१६. गंधर्वो का एक राजा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शुक m. (prob. fr. √ 1. शुच्, and orig. ‘the bright one’) a parrot, RV. &c. &c.
a poet (?), Rājat. v, 31
Acacia Sirissa, L.
Zizyphus Scandens, L.
N. of a son of Vyāsa (narrator of the Bhāgavata-Purāṇa to king Parikṣit), MBh.; Pur.
of a warrior, MBh.
of an Asura, Hariv. (v.l. शर)
of a king of the Gandharvas, R.
of a minister of Rāvaṇa, ib.
of a Brāhman ascetic, Buddh.
शुक n. N. of various plants (Acacia Sirissa, Bignonia Indica &c.), L.
a partic. drug and perfume (= ग्रन्थि-पर्ण, commonly called Gaṇṭhīāla), L.
the hem of a garment, L.
cloth, clothes, L.
a helmet or turban, L.
N. of a mythical weapon, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1079,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शुकः [शक्-क] 1 A parrot; आत्मनो मुखदे षेण बध्यंते शुकसारिकाः Subhāṣ.; तुंडैराताब्रकुटिलैः पक्षैर्हरितकोमलैः । त्रिवर्णराजिभिः कण्ठैरेते1 मजुगिरः शुकाः ॥ Kāv. 2. 9. --2 The Śirīṣa tree. --3 N. of a son of Vyāsa. [He is said to have been born from the seed of Vyāsa which fell at the sight of the heavenly nymph Ghṛtācī while roaming over the earth in the form of a female parrot. Śuka was a born philosopher, and by his moral eloquence successfully resisted all the attempts of the nymph Rambha to win him over to the path of love. He is said to have narrated the Bhāgavata Purāṇa to king Parīkṣit. His name has become proverbial for the most rigid observer of continence]. --कं 1 Cloth, clothes. --2 A helmet. --3 A turban --4 The end or hem of a garment. --Comp. --अदतः the pomegranate tree. --तरुः, --द्रुमः the Sirīsha tree. --देवः N. of Suka. --नास a. having an aquiline nose. --(सः) N. of the minister of Tārāpīḍa. --नासिका an aquiline nose. --पुच्छः sulphur. --पुष्पः, --प्रियः the Śirīṣa tree. --(या) the rose-apple. --वल्लभः the pomegranate. --वाहः an epithet of Cupid. [1] Correction submitted by Dhaval Patel on 20161231. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/CORRECTIONS/issues/329. note: cf. AP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1049-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शुक गतौ भ्वा० पर० सक० सेट् । शोकति अशोकीत् ।
शुक न० शुक--क । १ ग्रन्थिपर्णे अमरः । २ वस्त्रे ३ वस्त्राञ्चले ४ शिरस्त्राणे हेमच० । ५ व्याससुते “पराशरकुलोत्पन्नः शुकोनाम महायशाः । व्यासादरण्यां संभूतो विधूमोऽ- ग्निरिव ज्वलन्” वह्निपु० । (शुया) इति ख्याते ६ खगभेदे पु० स्त्री स्त्रियां ङीष् । शुकदर्शनशुभादिकं वसन्तराज- शाकुने उक्तं यथा “वामः पठन् राजशुकः प्रयाणे शुभं भवेद् दक्षिणतः प्रवेशे । वनेचराः काष्ठशुकाः प्रयातुः स्युर्सिद्धिदाः संमुखमापतन्तः” । ७ रावणमन्त्रभेदे ८ शि- रीषवृक्षे (शेयालकाँटा) ९ वृक्षे रत्नमा० १० कश्यपत्न्या- स्ताम्रायाः कन्याभेदे स्त्री ङीष् । “काकीं श्येनीं तथा भासीं धृतराष्ट्रीं तथा शुकीम् । ताम्रा तु सुषुवे देवी पञ्चैता लोकविश्रुताः” भा० आ० ६६ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5124,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शुक, सर्पे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-पर०- सक०-सेट् ।) शोकति । सर्पो गमनम् । इति दुर्गादासः ॥
शुकं, क्ली, (शोभते इति । शुभ दीप्तौ + “शुक- वल्कोल्काः ।” उणा० ३ । ४२ । इति कप्रत्य- येन निपातनान् साधु ।) ग्रन्थिपर्णम् । इत्य- मरः ॥ वस्त्रम् । वस्त्राञ्चलम् । शिरस्त्राणम् । इति हेमचन्द्रः ॥ शोणकवृक्षः । इति विश्वः ॥
शुकः, पुं, (शुभ दीप्तौ + कप्रत्ययेन साधुः । उणा० ३ । ४२ ।) पक्षिविशेषः । शुया इति वङ्ग- भाषा । शुगा इति हिन्दी भाषा । तत्पर्य्यायः । कीरः २ । इत्यमरः ॥ वक्रतुण्डः ३ । मेधावी ४ [] दाडिमप्रियः ५ रक्ततुण्डः ६ वक्रचञ्चः ७ चिमिः ८ चिमिकः ९ । इति शब्दरत्नावली ॥ शूकः १० प्रियदर्शनः ११ । इति जटाधरः ॥ मञ्जु- पाठकः १२ । (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ३८१ । “प्रकटयति रागमधिकं लपनमिदं वक्रिमाण- मावहति । प्रीणयति च प्रतिपदं दूति शुकस्येव दयितस्य ॥” अस्य मांसगणाः । परमवृष्यत्वम् । विपाके गुरुत्वम् । शीतलत्वन् । कासश्वासक्षयहरत्वम् । संग्राहित्वम् । लघुत्वम् । दीपनत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ * ॥ तस्य शुभसूचकत्वं यथा, “वामः पठन् राजशुकः प्रयाणे शुभं भवेद्दक्षिणतः प्रवेशे । वनेचराः काष्ठशुकाः प्रयातुः स्युः सिद्धिदाः संमुखमापतन्तः ॥” इति वसन्तराजशाकुने ८ वर्गः ॥ * ॥ व्यासपुत्त्रः । स च परीक्षिताय श्रीमद्भागवतं श्रावयामास । तस्योत्पत्त्यादिर्यथा । हरिवंशे वायवीये च । “पराशरकुलोत्पन्नः शुको नाम महायशाः । व्यासादरण्यां सम्भूतो विधूमोऽग्निरिव ज्वलन् स तस्यां पितृकन्यायां पीवर्य्यां जनयिष्यति । कृष्णं गौरं प्रभुं शम्भुं तथा भूरिश्रुतं जयम् ॥ कन्यां कीर्त्तिमतीं षष्ठीं योगिनीं योगमातरम् । ब्रह्मदत्तस्य जननीं गृहीणीमनुहस्य च ॥” इति विष्णुपुराणे ४ अंशे १९ अध्यायटीकायां श्रीधरस्वामी ॥ वह्निपराणे प्रजापतिसर्गनामा- ध्यायेऽप्ये वम् ॥ * ॥ अपि च । “द्वैपायनाच्छुको जज्ञे भगवानेष शङ्करः । अंशेनैवावतीर्य्योर्व्यां संप्राप परमं पदम् ॥ शुकस्याप्यभवन् पुत्त्राः पञ्चात्यन्ततपस्विनः । भूरिश्रवाः प्रभुः शम्भुः कृष्णो गौरश्च पञ्चमः । कन्या कीर्त्तिमती चैव योगमाता धृतव्रता ॥” इति कौर्म्मे १७ अध्यायः ॥ * ॥ (अस्यान्यविधोत्पत्तिविवरणं यथा, देवीभाग- वते । १ । १४ । १ -- २३ । श्रीसूत उवाच । “दृष्ट्वा तामसितापाङ्गीं व्यासश्चिन्तापरोऽभवत् । किं करोमि न मे योग्या देवकन्ये यमप्सराः ॥ एवं चिन्तयमानन्तु दृष्ट्वा व्यासं तदाप्सराः । भयभीता हि सञ्जाता शापं मां विसृजेदयम् ॥ सा कृत्वाथ शुकीरूपं निर्गता भयविह्वला । कृष्णस्तु विस्मयं प्राप्तो विहङ्गीं तां विलोकयन् ॥ कामस्तु देहे व्यासस्य दर्शनादेव सङ्गतः । मनोऽतिविस्मितं जातं सर्व्वगात्रेषु विस्मितः ॥ स तु धैर्य्येण महता निगृह्णन् मानसं मुनिः । न शशाक नियन्तुञ्च स व्यासः प्रसृतं मनः ॥ बहुशो गृह्यमाणञ्च घृताच्या मोहितं मनः । भावित्वान्नैव विधृतं व्यासस्यामिततेजसः ॥ मन्थनं कुर्व्वतस्तस्य मुनेरग्निचिकीर्षया । अरण्यामेव सहसा तस्य शुक्रमथापतत् ॥ सोऽविचिन्त्य तथा पातं ममन्थारणिमेव च । [] तस्माच्छुकः समुद्भूतो व्यासाकृतिमनोहरः ॥ विस्मयं जनयन् बालः संजातस्तदरण्यजः । यथाध्वरे समिद्धोऽग्निर्भाति हव्येन दीप्तिमान् ॥ व्यासस्तु सुतमालोक्य विस्मयं परमङ्गतः । किमेतदिति सञ्चिन्त्य वरदानाच्छिवस्य वै ॥ तेजोरूपी शुको जातोऽप्यरणीगर्भसम्भवः । द्वितीयोऽग्निरिवात्यर्थं दीप्यमानः स्वतेजसा ॥ विलोकयामास तदा व्यासस्तु मुदितं सुतम् । दिव्येन तेजसा युक्तं गार्हपत्यमिवापरम् ॥ गङ्गाम्भः स्नापयामास समागत्य गिरेस्तदा । पुष्पवृष्टिस्तु खाज्जाता शिशोरुपरि तापसाः ! ॥ जातकर्म्मादिकं चक्रे व्यासस्तस्य महात्मनः । देवदुन्दुभयो नेदुर्ननृतुश्च
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शुक" आता है (12)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शुकशुक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: शुक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शुक 📚 ➤ तोता
संस्कृत: ग्रन्थिपर्णम् · पर्याय: ग्रन्थिपर्ण, बर्हपुष्प, स्थौणेय, कुक्कुर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शुक 📚तोता । सुग्गा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शुक
गठिवन (ग्रन्थिपर्ण) के नाम (२.४.१३२) — ग्रन्थिपर्ण, बर्ह, पुष्प, स्थौणेय, कुक्कुर

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • शुक: शुक् + क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें