🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:42:29 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शुल्क

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शुल्क

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शुल्क

अर्थ: चुंगी, कर, महसूल, सीमाशुल्क, विशेषतः वह कर जो राज्य द्वारा घाट या मार्ग आदि पर लिया जाता है

संस्कृत: शुल्कः, स्त्रीधनम्

व्युत्पत्ति: शुल्क् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शुल्क (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. शुल्क (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शुल्क (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशुल्कःशुल्कौशुल्काः
द्वितीयाशुल्कम्शुल्कौशुल्कान्
तृतीयाशुल्केनशुल्काभ्याम्शुल्कैः
चतुर्थीशुल्कायशुल्काभ्याम्शुल्केभ्यः
पञ्चमीशुल्कात् / शुल्काद्शुल्काभ्याम्शुल्केभ्यः
षष्ठीशुल्कस्यशुल्कयोःशुल्कानाम्
सप्तमीशुल्केशुल्कयोःशुल्केषु
सम्बोधनहे शुल्कहे शुल्कौहे शुल्काः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शुल्क
शुल्क
śulka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
घाट आदि पर दिया जाने वाला कर (चुंगी) (2.8.27)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शुल्क संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह महसूल जो घाटों और रास्तों आदि पर राज्य की ओर से वसूल किया जाता है ।
२. वह धन जो कन्या का विवाह करने के बदले में उसका पिता वर के पिता से लेता है । विशेष—शास्त्र में इस प्रकार का धन या शुल्क लेने का बहुत अधिक निषेध किया गया है ।
३. विवाह के समय दिया जानेवाला दहेज । दायजा । वैवाहिक उपहार ।
४. बाजी । शर्त ।
५. किराया । भाड़ा ।
६. मूल्य । दाम ।
७. वह धन जो किसी कार्य के बदले में लिया या दिया जाय । फीस । जैसे,—प्रवेश शुल्क ।
८. फायदा । लाभ (को॰) ।
९. किसी सौदे को पक्का करने के लिये दिया गया अग्रिम धन (को॰) ।
१०. दूल्हे द्वारा दुलहिन को दो हुई भेंट (को॰) ।
११. श्वान (को॰) ।
१२. कर । टैक्स । महसूल (को॰) । यौ॰—शुल्कग्राहक, शुल्कग्राही=कर या शुल्क एकत्र करनेवाला । शुल्कखंडन=शुल्क मोषण । शुल्कद=(१) वैवाहिक उपहार देनेवाला । (२) विवाहार्थी । शुल्कमोषण=वह जो करग्राहक को कर देने में धोखा दे टैक्सचोर । कर चौर शुल्कशाला । शुल्कस्थान ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शुल्क m. n. (ifc. f आ) price, value, purchase-money, RV.
the prize of a contest, MBh.
toll, tax, duty, customs (esp. money levied at ferries, passes, and roads), Gaut.; Āpast.; Mn. &c.
nuptial gift (orig. a price given to parents for the purchase of a bride, but in later times bestowed on the wife as her own property together with the profits of household labour, domestic utensils, ornaments &c.), dower, dowry, marriage settlement, Gaut.; Viṣṇ.; Mn. &c. (cf. IW. 267)
wages of prostitution, Kathās.; MārkP.
w.r. for शुक्र and शुक्ल, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1084,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शुल्कः, --ल्कं [शुल्क्यते अतिसृज्यते कर्मणि घञ्] 1 A toll, tax, customs, duty; particularly1 levied at ferries, passes, roads &c.; कः सुधीः संत्यजेद्रांडं शुल्कस्यैवातिसाध्वसात् H. 3. 125; Ms. 8. 159; Y. 2. 47. --2 Gain, profit. --3 Money advanced to ratify a bargain. --4 Purchase-price (of a girl); money given to the parents of a bride; पीडिवो दुंहितृशुल्कसंस्थया R. 11. 38; न कन्याया पिता विद्वान् गृह्णीयाच्छुल्कमण्वपि Ms. 3. 51, 8. 204, 9. 93, 98. --5 A nuptial present. --6 [] Marriage settlement or dowry. --7 Present given by the bride-groom to his bride. --Comp. --खंडनं defrauding (government) of its due revenue. --ग्राहक, --ग्राहिन् m. a toll-collector. --दः {1} the giver of a nuptial present. {2} an affianced suitor. --शाला --स्थानं a toll-station, customhouse2. [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar and Jim Funderburk on 20210104. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/20. [2] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar on 20210122. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/48.
शुल्कः, --ल्कं [शुल्क्यते अतिसृज्यते कर्मणि घञ्] 1 A toll, tax, customs, duty; particularly1 levied at ferries, passes, roads &c.; कः सुधीः संत्यजेद्रांडं शुल्कस्यैवातिसाध्वसात् H. 3. 125; Ms. 8. 159; Y. 2. 47. --2 Gain, profit. --3 Money advanced to ratify a bargain. --4 Purchase-price (of a girl); money given to the parents of a bride; पीडिवो दुंहितृशुल्कसंस्थया R. 11. 38; न कन्याया पिता विद्वान् गृह्णीयाच्छुल्कमण्वपि Ms. 3. 51, 8. 204, 9. 93, 98. --5 A nuptial present. --6 [] Marriage settlement or dowry. --7 Present given by the bride-groom to his bride. --Comp. --खंडनं defrauding (government) of its due revenue. --ग्राहक, --ग्राहिन् m. a toll-collector. --दः {1} the giver of a nuptial present. {2} an affianced suitor. --शाला --स्थानं a toll-station, customhouse2. [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar and Jim Funderburk on 20210104. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/20. [2] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar on 20210122. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/48.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1051-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शुल्क कथने, सर्जने, वर्जने च चु० उभ० सक० सेट् । शुल्क० यति ते अशुशुल्कत् त ।
शुल्क पु० न० शुल्क्यते अतिसृज्यते कर्मणि घञ् । १ घट्टादिदेये राजकरे मेदि० २ राजग्राह्यकरभेदे अमरः । वरपक्षात् कन्यापक्षीयैः ३ ग्राह्ये धने ४ स्त्रीधनभेदे “भगिनीशुल्कं सोदर्य्याणाम्” इति स्मृतिः । सम्भोगार्थं स्त्रीभ्यः देये ५ घने “अशुल्कोपहृतायास्तु पिण्डदावोढुरेव ते” इति स्मृतिः ६ पणे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5129,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शुल्क, क भाषे । सर्ज्जने । वर्ज्जने । इति कवि- कल्पद्रुमः ॥ (चरा०-पर०-सक०-सेट् ।) क, शुल्कयति । शुल्क श्लोक इत्येतयोरेतावर्थौ कैश्चिन्न मन्यते । भाषः कथनम् । इति दुर्गा- दासः ॥
शुल्कः, पुं, क्ली, (शुल्क + घञ् ।) घट्टादिदेयम् । मासुल इति भाषा । इत्यमरः ॥ घट्टः पन्थाः तत्र आदिना द्रव्यक्रयविक्रयस्थानादौ च यद्देयंदीयते स शुल्को जगात् इति घटी इति राज इति च ख्यातः । शलति प्रतिबन्धोऽनेनेति शुल्कः । शल ज गतौ तालव्यादिः नाम्नीतिकः निपा- तनादत उत्वम् । घट्ट चाले घट्ट्यतेऽत्र इति घञि घट्टः । घट्टो वर्त्मोति माधवी । घट्टो राजग्राह्य- ग्रहणस्थानादिरिति मुकुटः । घट्टो घाट इति ख्याते इति रमानाथः । इति तट्टीकायां भरतः ॥ (यथा, मनुः । ८ । ३०७ । “योऽरक्षन् बलिमादत्ते करं शुल्कञ्च पार्थिवः । प्रतिभागञ्च दण्डञ्च स सद्यो नरकं व्रजेत् ॥”) वरादर्थग्रहणम् इति मेदिनी ॥ (यथा, मनुः । ३ । ५१ । “न कन्यायाः पिता विद्वान् गृह्णीयात् शुल्क- मण्वपि । गृह्णन् शुल्कं हि लोभेन स्यान्नरोऽपत्यविक्रयी ॥” पणः । यथा, महाभारते । १ । १९१ । ४ । “इत्युक्तो धनुरायम्य शुल्कावाप्तं महाबलः । भ्राता भीसेन सहितस्तस्थौ गिरिरिवाचलः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-124-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शुल्क" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शुल्कशुल्क (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: शुल्क (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शुल्क 📚 ➤ चुंगी, कर, महसूल, सीमाशुल्क, विशेषतः वह कर जो राज्य द्वारा घाट या मार्ग आदि पर लिया जाता है
संस्कृत: शुल्कः, स्त्रीधनम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शुल्क 📚वह महसूल जो घाटों और रास्तों आदि पर राज्य की ओर से वसूल किया जाता है🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शुल्क

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • शुल्क: शुल्क् + घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें