🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:17:10 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शुषिर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शुषिर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शुषिर

अर्थ: छिद्रयुक्त, रन्ध्रमय

व्युत्पत्ति: शुष् + किरच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शुषिर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. शुषिर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शुषिर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशुषिरःशुषिरौशुषिराः
द्वितीयाशुषिरम्शुषिरौशुषिरान्
तृतीयाशुषिरेणशुषिराभ्याम्शुषिरैः
चतुर्थीशुषिरायशुषिराभ्याम्शुषिरेभ्यः
पञ्चमीशुषिरात् / शुषिराद्शुषिराभ्याम्शुषिरेभ्यः
षष्ठीशुषिरस्यशुषिरयोःशुषिराणाम्
सप्तमीशुषिरेशुषिरयोःशुषिरेषु
सम्बोधनहे शुषिरहे शुषिरौहे शुषिराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शुषिर
शुषिर
śuṣira
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
छेद/बिल के नाम (1.8.1) कुहर · विवर · बिल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शुषिर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. लौंग ।
२. अग्नि ।
३. मूसा । चूहा ।
४. बिल । गड्ढा । विवर ।
५. आकाश ।
६. वह बाजा जो मुँह से फूँककर बजाया जाता हो । जैसे, वंशी, अलगोजा, शहनाई आदि ।
शुषिर २ वि॰ छिद्रयुक्त । छेदवाला । सूराखदार [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शुषिर a. [शुष् किरच्] Full of holes, perforated. --रः 1 Fire. --2 A rat or mouse. --रं 1 A hole. --2 The atmosphere. --3 A wind-instrument.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1052-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शुषिर न० शुष--किरच् । १ छिद्रे २ वंश्यादिवाद्ये ३ सच्छिद्रे त्रि० अमरः ४ मूषिके पुंस्त्री० मेदि० स्त्रियां ङीष् । ५ अग्नौ पु० विश्वः । ६ चित्रकवृक्षे ७ नद्यां स्त्री धरणिः । ८ नलीनामगन्धद्रव्ये स्त्री अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5130,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शुषिरं, क्ली, (शुष शोषणे + “इषिमदिमुदिती ।” उणा० १ । ५२ । इति किस्च् । यद्वा, शुषि- [] श्छिद्रमस्यास्तीति । शुषि + “ऊषशुषिमुष्क- मधो रः ।” ५ । २ । १०७ । इति रः ।) विवरम् । वंश्यादिवाद्यम् । सरन्धृए, त्रि । इत्यमरः ॥ (आकाशः । इत्युज्ज्वलदत्तः । १ । ५२ ॥)
शुषिरः, पुं, (शुषिर्विलमस्यास्तीति । शुषि + रः ॥। मूषिकः । इति मेदिनी ॥ अग्निः । इति विश्वः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-125-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शुषिरशुषिर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: शुषिर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शुषिर 📚 ➤ छिद्रयुक्त, रन्ध्रमय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शुषिर 📚लौंग🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शुषिर
छेद/बिल के नाम (१.८.१) — कुहर, विवर, बिल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें