🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:16:58 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

शूनः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

शूनः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शूनः

अर्थ: सूजा हुआ

संस्कृत: गतिवृद्ध्योः

अंग्रेज़ी: to go,to increase,to grow,to swell, to be whitened

व्युत्पत्ति: श्वि + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शून (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: श्वि + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — शून (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशूनःशूनौशूनाः
द्वितीयाशूनम्शूनौशूनान्
तृतीयाशूनेनशूनाभ्याम्शूनैः
चतुर्थीशूनायशूनाभ्याम्शूनेभ्यः
पञ्चमीशूनात् / शूनाद्शूनाभ्याम्शूनेभ्यः
षष्ठीशूनस्यशूनयोःशूनानाम्
सप्तमीशूनेशूनयोःशूनेषु
सम्बोधनहे शूनहे शूनौहे शूनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — श्वि (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना, बढ़ना, सफ़ेद होना (गतिवृद्ध्योः)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमश्वयतिश्वयतःश्वयन्ति
मध्यमश्वयसिश्वयथःश्वयथ
उत्तमश्वयामिश्वयावःश्वयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: श्वयति · लिट्: शिश्वाय · लुट्: श्वयिता · लृट्: श्वयिष्यति · लोट्: श्वयतात् · लङ्: अश्वयत् · विधिलिङ्: श्वयेत् · आशीर्लिङ्: शूयात् · लुङ्: अशिश्वियत् · लृङ्: अश्वयिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: श्वयन · ण्वुल्: श्वायकः · तृच्: श्वयिता · यत्: श्वेयः · तव्य: श्वयितव्यः · अनीयर्: श्वयनीयः · क्त: शूनः · क्तवतु: शूनवान् · शतृ: श्वयन् · स्य-शतृ: श्वयिष्यन् · क्त्वा: श्वयित्वा · ल्यप्: प्रशूय · तुमुन्: श्वयितुम् · णमुल्: श्वायम् · क्तिन्: शूति · क्वसु: शुशूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शून
शून
śūna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शून वि॰ [सं॰]
१. शून्य ।
२. सूजा हुआ । शोथयुक्त । फूला हुआ (को॰) ।
३. वर्धित । बढ़ा हुआ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शून mfn. (Pāṇ. vii, 2, 14) swelled, swollen (esp. ‘morbidly’), increased, grown, Suśr.
शून m. N. of a man, MBh.
शून n. emptiness (orig. ‘swollen state’, ‘hollowness’, cf. शून्य below), lack, want, absence, RV.
शून m. a partic. incorrect pronunciation (esp. of vowels), RPrāt.
शून See p. 1085, col. 1.
शून &c. See p. 1085, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1085,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शून p. p. [श्वि-क्त] 1 Swollen. --2 Increased, grown, prospered. --3 Morbidly swollen.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1052-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शूनः, त्रि, (टु ओ श्वि गतिवृद्व्योः + क्तः । “ओदि- तश्च ।” ८ । २ । ४५ । इति निष्ठातस्य नः । “वचिस्वपियजादीनां किति । ६ । १ । १५ । इति संप्रसारणम् ।) हलः । ६ । ४ । २ । इति दीर्घः । “श्वीदितो निष्ठायाम् ।” ७ । २ । १४ । इति इडागमश्च न ।) वर्द्धितः । इति व्याकर- णम् ॥ (यथा, सुश्रुते । ५ । २ । “दुर्व्वर्णे हरिते शूने जायते चास्य लोचने ॥” शून्ये, त्रि । यथा ऋग्वेदे । ७ । १ । ११ । मा शूने अग्ने निषदाम नृणाम् ॥” “हे अग्ने ! शूने शून्ये पुत्त्रादिरहिते गृहे मा निषदाम न निवसाम ।” इति तद्भाष्ये सायणः)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-129-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
शूनःशून (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: श्वि + क्त 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

शूनः 📚 ➤ सूजा हुआ
संस्कृत: गतिवृद्ध्योः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
शून 📚शून्य🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • शूनः: श्वि + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें